Chrom a poziom cukru: co pokrywa oświadczenie

Krótka odpowiedź: zdanie „Chrom pomaga w utrzymaniu prawidłowego poziomu glukozy we krwi" to urzędowo dozwolone oświadczenie zdrowotne (rozporządzenie (UE) nr 432/2012). Decydujące jest słowo „utrzymanie": oświadczenie opisuje udział w prawidłowej funkcji organizmu u osób zdrowych. Nie mówi, że chrom obniża podwyższone wartości, i nie może mieć nic wspólnego z cukrzycą — odniesienia do chorób są przy żywności wyraźnie zakazane.

Kto stoi przed półką, czyta to zdanie najczęściej odwrotnie: jako obietnicę, że preparat reguluje poziom cukru. Właśnie to spięcie jest powodem, dla którego sformułowanie brzmi tak sztywno — to tekst uzgodniony prawnie, a nie hasło reklamowe. Warto raz rozłożyć je na części.

Zdanie słowo po słowie

Dla chromu dozwolone są dokładnie dwa oświadczenia, i to w dokładnie takim brzmieniu:

• Chrom pomaga w utrzymaniu prawidłowego metabolizmu makroskładników odżywczych.
• Chrom pomaga w utrzymaniu prawidłowego poziomu glukozy we krwi.

Obu wolno użyć tylko wtedy, gdy produkt jest co najmniej źródłem chromu w rozumieniu rozporządzenia (WE) nr 1924/2006 — czyli gdy osiąga 15 % referencyjnej wartości spożycia na porcję dzienną. Wartość referencyjna dla chromu wynosi 40 µg, próg to zatem 6 µg na zalecaną porcję dzienną.

Co z tego wynika, a co nie, można zestawić obok siebie:

Sformułowanie	Status
„Chrom pomaga w utrzymaniu prawidłowego poziomu glukozy we krwi"	dozwolone, rozporządzenie (UE) nr 432/2012
„obniża poziom cukru", „reguluje poziom cukru"	niedozwolone — wzmacnia oświadczenie ponad jego brzmienie
„przy cukrzycy", „dla diabetyków"	niedopuszczalne: informacje o żywności nie mogą przypisywać środkowi spożywczemu właściwości zapobiegania chorobie, jej leczenia lub wyleczenia (art. 7 ust. 3 rozporządzenia (UE) nr 1169/2011)
„pomaga schudnąć", „dla prawidłowej masy ciała"	dla chromu nie ma dozwolonego oświadczenia
„na zmęczenie"	dla chromu nie ma dozwolonego oświadczenia (dla żelaza, magnezu czy witaminy C już tak)

Dlaczego „utrzymanie" nie znaczy „obniżenie"

Oświadczenia zdrowotne z artykułu 13 rozporządzenia o oświadczeniach kierowane są do ogółu zdrowej populacji. Opisują, że składnik odżywczy przyczynia się do prawidłowej funkcji — do prawidłowego krzepnięcia krwi, do prawidłowego funkcjonowania mięśni, właśnie do utrzymania prawidłowego poziomu glukozy we krwi. Stan, który już jest prawidłowy, można utrzymać, ale nie poprawić; na tym polega cała treść oświadczenia.

Wszystko, co wykracza poza to, należy do innych kategorii. Oświadczenia o zmniejszaniu ryzyka choroby to osobna grupa, zatwierdzana pojedynczo (artykuł 14). A wypowiedzi o leczeniu czy wyleczeniu w prawie żywnościowym w ogóle nie są przewidziane — od tego jest prawo farmaceutyczne.

Dla czytelnika oznacza to rzecz całkiem praktyczną: zdanie na opakowaniu nie informuje o tym, co preparat robi ze zmierzonymi wartościami. Informuje o tym, że chrom odgrywa rolę w prawidłowym metabolizmie i że produkt zawiera go dość, by wolno było o tym wspomnieć.

Skąd pochodzi to zdanie

Europejski Urząd ds. Bezpieczeństwa Żywności (EFSA) ocenił w 2010 roku cztery oświadczenia o chromie w jednej opinii (EFSA Journal 2010;8(10):1732): udział w prawidłowym metabolizmie makroskładników odżywczych (ID 260, 401, 4665, 4666, 4667), utrzymanie prawidłowego poziomu glukozy we krwi (ID 262, 4667), udział w utrzymaniu lub osiągnięciu prawidłowej masy ciała (ID 339, 4665, 4666) oraz zmniejszenie zmęczenia i znużenia (ID 261).

Dwa z nich są dziś na liście dozwolonych oświadczeń, dwa nie. Kto zatem czyta na opakowaniu chromu coś o masie ciała albo o zmęczeniu, czyta coś, czego nie powinno tam być — ocenione zostało, na listę się nie dostało.

Sprzeczność, którą warto znać

Cztery lata po ocenie oświadczeń ten sam panel EFSA przyjrzał się chromowi jeszcze raz, tym razem z pytaniem o referencyjne wartości spożycia (EFSA Journal 2014;12(10):3845). Wynik był jednoznaczny: mechanizm, którym chrom trójwartościowy miałby wpływać na działanie insuliny, nie jest wykazany; dowodu na to, że chrom jest niezbędnym pierwiastkiem śladowym, panel nie zobaczył. Nie dało się wyprowadzić ani średniego zapotrzebowania, ani zalecanego spożycia. I zdanie, na którym tu wszystko stoi: brak jest wskazań na korzystne działanie spożycia chromu u osób zdrowych z prawidłowym poziomem glukozy we krwi.

Powód tkwi w budowie dostępnych badań. Większość prac nad podawaniem chromu prowadzono u osób z zaburzoną tolerancją glukozy albo z zaburzeniami gospodarki lipidowej; zdaniem EFSA nie da się z nich wnioskować o osobach zdrowych. Jednym z nielicznych badań porównujących obie grupy bezpośrednio jest randomizowane badanie naprzemienne z 1991 roku z 17 uczestnikami: przez cztery tygodnie dziennie 200 µg chromu w postaci chlorku chromu albo placebo, przy ściśle kontrolowanej diecie dostarczającej mniej niż 20 µg chromu dziennie. Wartości glukozy i insuliny po teście obciążenia były na końcu fazy z chromem niższe tylko u ośmiu uczestników z podwyższonymi wartościami — u dziewięciu z wartościami prawidłowymi nie zmieniło się nic.

Jak to się ma do dozwolonego oświadczenia? To dwie różne procedury z dwoma różnymi pytaniami. W 2010 roku chodziło o to, czy związek między chromem a prawidłową funkcją organizmu jest wystarczająco udokumentowany; w 2014 roku o to, ile chromu człowiek potrzebuje — i czy z korzyści zdrowotnej da się wyprowadzić wartość spożycia. Raz dozwolone oświadczenia zostają na liście, dopóki Komisja jej nie zmieni. Jedno i drugie stoi więc obok siebie, a kto czyta opakowanie, powinien znać oba.

Co chrom robi w metabolizmie — i co pozostaje otwarte

Wyobrażenie stojące za oboma oświadczeniami jest stare: chrom trójwartościowy, chrom(III), miałby być potrzebny do skuteczności insuliny przy przetwarzaniu węglowodanów, tłuszczów i białka. Historycznie funkcjonowało to pod pojęciami takimi jak „czynnik tolerancji glukozy". EFSA odnotowuje, że ta rola jest postulowana, ale nie udokumentowana: próby wywołania niedoboru chromu w modelu zwierzęcym nie dały jednolitych wyników, a dla żywienia zwierząt urząd nie widzi dowodu niezbędności. Przesłanki o konieczności u człowieka pochodzą zasadniczo z przypadków długotrwałego żywienia pozajelitowego.

Drugie dozwolone oświadczenie — prawidłowy metabolizm makroskładników odżywczych — dotyczy zresztą dokładnie tych trzech: węglowodanów, tłuszczów, białka. Jest ogólniejsze z tych dwóch i w preparatach złożonych czyta się je częściej niż sformułowanie o poziomie cukru.

Co to znaczy dla opakowania na półce

Z tego wszystkiego wynika dość trzeźwa pomoc przy zakupie. Liczba z przodu opakowania mówi przy chromie niewiele, bo wartość referencyjna jest z 40 µg bardzo niska: do dozwolonego oświadczenia wystarcza już 6 µg, a 200 µg to rachunkowo 500 % wartości referencyjnej. Trzy liczby warto rozdzielić: szacunkowe wystarczające spożycie według Niemieckiego Towarzystwa Żywieniowego (30-100 µg dziennie dla młodzieży od 15 lat i dorosłych), referencyjną wartość spożycia ze znakowania (40 µg) oraz wartość orientacyjną EFSA dla dodatkowego spożycia z preparatów i żywności wzbogacanej (250 µg).

Nasz Chrom 200 µg dostarcza w tabletce 200 µg chromu w postaci pikolinianu chromu. To powyżej propozycji maksymalnej ilości niemieckiego Federalnego Instytutu Oceny Ryzyka (60 µg na zalecaną porcję dzienną, 2021) i poniżej wartości orientacyjnej EFSA wynoszącej 250 µg dla dodatkowego spożycia z preparatów i żywności wzbogacanej. Żadna z tych liczb nie jest ustawowym limitem: wiążące europejskie maksymalne ilości witamin i składników mineralnych w suplementach diety do dziś nie zostały ustalone.

Kto przyjmuje kilka preparatów obok siebie, powinien zsumować etykiety — chrom bywa niepozornie ukryty w kompleksach witaminowo-mineralnych, co warto sprawdzić w kategorii Minerały; wszystkie produkty z chromem znajdują się w kategorii Chrom.

I najważniejszy punkt dla praktyki: jeśli poziom cukru we krwi jest rzeczywiście tematem — bo jest wynik badania albo podejrzenie —, to należy do lekarza, a nie na półkę. Suplementy diety nie zastępują zróżnicowanej i zbilansowanej diety oraz zdrowego trybu życia.

Częste pytania

Czy na opakowaniu chromu może być napisane, że obniża poziom cukru? Nie. Dozwolone jest wyłącznie brzmienie „Chrom pomaga w utrzymaniu prawidłowego poziomu glukozy we krwi". Sformułowanie sugerujące obniżenie albo działanie przy cukrzycy nie jest dopuszczalnym wariantem, lecz innym oświadczeniem — a w drugim przypadku odniesieniem do choroby, zakazanym przy żywności.

Dlaczego oświadczenie jest dozwolone, skoro EFSA w 2014 roku nie zobaczyła korzyści u osób zdrowych? Bo to dwie odrębne procedury z różnymi pytaniami. Zatwierdzenie z 2012 roku opiera się na ocenie oświadczeń z 2010 roku; ocena wartości referencyjnych z 2014 roku miała rozstrzygnąć, czy da się wyprowadzić zapotrzebowanie. Lista dozwolonych oświadczeń zmienia się tylko wtedy, gdy zmieni ją Komisja Europejska.

Czy chrom pomaga na napady ochoty na słodycze? Nie ma na to dozwolonego oświadczenia. Oświadczenie o masie ciała było oceniane w 2010 roku razem z pozostałymi i nie znalazło się na liście; odpowiednie obietnice reklamowe nie są zatem poparte.

Ile chromu musi zawierać produkt, żeby w ogóle wolno było użyć tego zdania? Co najmniej 15 % referencyjnej wartości spożycia na porcję dzienną, czyli 6 µg. To niski próg — oświadczenie nie mówi więc nic o tym, czy produkt zawiera dużo, czy mało chromu.

---

Źródła: rozporządzenie (WE) nr 1924/2006 w sprawie oświadczeń żywieniowych i zdrowotnych (art. 13, warunek „źródło"); rozporządzenie (UE) nr 432/2012 z wykazem dopuszczalnych oświadczeń zdrowotnych (urzędowe brzmienie obu oświadczeń o chromie); rozporządzenie (UE) nr 1169/2011, art. 7 ust. 3 (zakaz oświadczeń odnoszących się do chorób) i załącznik XIII (referencyjna wartość spożycia chromu: 40 µg); EFSA NDA Panel, Scientific Opinion on the substantiation of health claims related to chromium … EFSA Journal 2010;8(10):1732 (ID 260, 401, 4665-4667, 262, 339, 261); EFSA NDA Panel, Scientific Opinion on Dietary Reference Values for chromium, EFSA Journal 2014;12(10):3845 (brak AR, brak PRI, brak AI; „no evidence of beneficial effects associated with chromium intake in healthy subjects"; referowane jest tam badanie naprzemienne Anderson i wsp. 1991 z 200 µg chlorku chromu przez cztery tygodnie); EFSA ANS Panel, EFSA Journal 2010;8(12):1882 (250 µg dziennie jako wartość orientacyjna dla dodatkowego spożycia); Niemieckie Towarzystwo Żywieniowe (DGE), wartości referencyjne spożycia składników odżywczych, chrom (wartość szacunkowa 30-100 µg dziennie); niemiecki Federalny Instytut Oceny Ryzyka, propozycje maksymalnych ilości chromu w żywności łącznie z suplementami diety (2021): 60 µg na zalecaną porcję dzienną; skład i zalecane spożycie według etykiety wymienionego produktu.