Formy chromu: pikolinian, chlorek i drożdże

Krótka odpowiedź: w suplementach diety w całej Europie dozwolonych jest sześć związków chromu, ale w praktyce spotyka się niemal wyłącznie dwa — pikolinian chromu i drożdże wzbogacone w chrom. Z każdego z nich wchłania się niewiele: dla chromu trójwartościowego z pożywienia unijny Komitet Naukowy ds. Żywności podaje zakres od 0,1 do 3 procent. Tylko dla drożdży chromowych Europejski Urząd ds. Bezpieczeństwa Żywności (EFSA) odnotował udokumentowaną przewagę — i wyraźnie nie dotyczy ona każdych drożdży o takiej nazwie.

Kto czyta na opakowaniu „związany organicznie", myśli o tym, co zna z magnezu albo cynku: lepsze wchłanianie, mniej dolegliwości żołądkowych. Przy chromie sytuacja wygląda inaczej, i to w obie strony — różnice między formami są udokumentowane słabiej, niż sugeruje reklama, a jedyny wyjątek znajduje się dokładnie tam, gdzie nikt go nie szuka.

Sześć związków jest dozwolonych — ani jednego więcej

To, jakie substancje w ogóle mogą trafić do suplementu diety, nie jest kwestią gustu, lecz listy pozytywnej: załącznika II dyrektywy 2002/46/WE. W 2009 roku został on w całości zastąpiony rozporządzeniem (WE) nr 1170/2009, a w 2014 roku jeszcze uzupełniony. Dla chromu figurują tam następujące pozycje:

Związek	Zawartość chromu (obliczona)	W praktyce
Chlorek chromu(III)	około 33 %	forma odniesienia w badaniach, surowiec do drożdży chromowych
Drożdże wzbogacone w chrom	0,023–0,030 % (230–300 mg/kg)	dozwolone od 2014 roku, związane ze specyfikacją
Mleczan chromu(III) trójwodny	około 14 %	przede wszystkim do żywności wzbogacanej
Azotan chromu	około 22 %	w preparatach praktycznie nie występuje
Pikolinian chromu	około 12 %	zdecydowanie najczęstsza forma w handlu
Siarczan chromu(III)	około 27 %	rzadki

Wartości procentowe w środkowej kolumnie obliczono z mas molowych związków i zaokrąglono do pełnych procent; przy drożdżach podana jest zawartość, którą jako specyfikację nakazuje rozporządzenie (UE) nr 119/2014. Wszystkie sześć pozycji dotyczy chromu trójwartościowego, chromu(III).

Wszystko, czego na tej liście nie ma, nie może być w Europie źródłem chromu w suplemencie diety — nawet jeśli było badane albo jest sprzedawane w innych krajach. Nikotynian chromu(III) na przykład regularnie pojawia się w literaturze; w załączniku II go nie ma.

Co jest na etykiecie — a czego tam nie ma

Tu leży praktyczne sedno i da się je ująć w jednym zdaniu: deklarowany jest zawsze pierwiastek, nigdy związek. Znakowanie wartością odżywczą według rozporządzenia (UE) nr 1169/2011 odnosi się w przypadku składników mineralnych do samego chromu. „200 µg chromu" oznacza więc 200 µg chromu, niezależnie od tego, czy tabletka zawiera pikolinian, chlorek czy drożdże.

Mylące robi się dopiero wtedy, gdy producent eksponuje zamiast tego związek. „500 µg pikolinianu chromu" na froncie opakowania to właśnie nie 500 µg chromu, lecz około 62 µg — dokładnie ten błąd rachunkowy, na którym kupujący masowo potykają się przy magnezie. I odwrotnie: żeby dostarczyć 200 µg chromu, potrzeba różnych ilości surowca.

Forma	Ilość na 200 µg chromu
Chlorek chromu(III)	około 0,6 mg
Mleczan chromu(III) trójwodny	około 1,4 mg
Pikolinian chromu	około 1,6 mg
Drożdże wzbogacone w chrom	około 0,7–0,9 g

Ostatni wiersz wyjaśnia przy okazji, dlaczego preparaty drożdżowe są zwykle niżej dozowane: niecały gram suszonych drożdży na porcję dzienną wypełnia kapsułkę już całkiem porządnie. Jakie ilości mają przy chromie sens, to osobne pytanie — wartość odniesienia, wartość szacunkowa i wartość orientacyjna to trzy różne rzeczy.

Jak niewiele w ogóle się wchłania

Najważniejsze ustalenie dotyczące wchłaniania nie odnosi się do różnic między formami, lecz do rzędu wielkości w ogóle. Komitet Naukowy ds. Żywności (SCF) określił w 2003 roku wchłanianie przyjętego chromu trójwartościowego na 0,1 do 3 procent — w zależności między innymi od właściwości chemicznych związku, od wielkości spożycia i od tego, co jeszcze leży na talerzu. Ponad 97 procent chromu z pożywienia nie jest wchłaniane i zostaje wydalone z kałem, odnotowuje EFSA w 2012 roku.

Substancje towarzyszące odgrywają przy tym mierzalną rolę: skrobia, kwas askorbinowy, szczawiany, aminokwasy i inne składniki mineralne wpływają na wchłanianie chromu. Wchłonięty chrom wiąże się we krwi z transferyną, czyli z tym samym białkiem transportowym co żelazo — teoretycznie możliwe są więc interakcje między nimi. EFSA uznała je za mało prawdopodobne przy preparatach zawierających mniej niż 100 µg chromu; badano je na zwierzętach przy znacznie wyższych ilościach.

Kto zatem szuka formy wchłanianej „znacznie lepiej", szuka wewnątrz wąskiego okna. Między 0,4 a 1,2 procent nie ma w praktyce różnicy, którą dałoby się odczuć na własnym samopoczuciu.

Pikolinian chromu: forma z półki

Pikolinian chromu to kompleks jednego jonu chromu(III) i trzech cząsteczek kwasu pikolinowego. Kwas pikolinowy nie jest egzotycznym dodatkiem, lecz produktem rozkładu aminokwasu tryptofanu; tą drogą powstają w organizmie każdego dnia ilości wielokrotnie większe niż te w tabletce chromu. Występuje ponadto naturalnie w żywności, na przykład w brokułach, fasoli i ziemniakach.

EFSA oceniła pikolinian chromu w 2010 roku w osobnej opinii (EFSA Journal 2010;8(12):1883) i doszła do tego samego wniosku co przy chromie trójwartościowym w ogóle: bez zastrzeżeń, o ile łączna ilość chromu nie przekracza 250 µg dziennie — wartości, którą WHO podała w 1996 roku dla spożycia dodatkowego.

Drugie pytanie regularnie zadawane przy tej formie dotyczy materiału genetycznego. EFSA omówiła je obszernie w równoległej opinii o chromie trójwartościowym (EFSA Journal 2010;8(12):1882): w badaniach na komórkach chrom(III) może w wysokich stężeniach wywoływać uszkodzenia DNA, w badaniach na zwierzętach według standardu OECD i w długoterminowych badaniach amerykańskiego National Toxicology Program tego nie widać. Panel odnotował, że chrom(III) nie jest rakotwórczy, a odstęp między 250 µg dziennie a poziomem uznanym w badaniach NTP za bezpieczny określił na cztery do pięciu rzędów wielkości.

Nasz Chrom 200 µg zawiera pikolinian chromu: jedna tabletka dziennie z 200 µg chromu, co odpowiada 500 % referencyjnej wartości spożycia.

Kto obok tego bierze jeszcze preparat złożony z chromem, powinien zsumować etykiety: wartość orientacyjna 250 µg odnosi się do sumy ze wszystkich preparatów i żywności wzbogaconej, a nie do jednego opakowania.

Drożdże chromowe: jedyna udokumentowana przewaga

Drożdże wzbogacone w chrom powstają przez hodowlę drożdży piekarskich (Saccharomyces cerevisiae) w obecności chlorku chromu(III). Komórki drożdży pobierają chrom i wiążą go głównie z aminokwasami i peptydami — występuje on potem w formie organicznej. Jakie dokładnie związki przy tym powstają, do dziś nie zostało ostatecznie wyjaśnione; EFSA wskazała to wprost jako lukę w danych.

Mimo to jest to jedyna forma chromu, dla której europejski urząd odnotował różnicę w biodostępności. Rozstrzygające było badanie naprzemienne z udziałem 67 osób z cukrzycą typu 2: po ośmiu tygodniach 23,3 µg chromu z drożdży piwnych dało praktycznie taki sam wzrost stężenia chromu w surowicy jak 200 µg chromu z chlorku chromu (Bahijiri i wsp., 2000). Stąd EFSA wyciągnęła w 2012 roku wniosek, że biodostępność chromu z drożdży wzbogaconych w chrom jest u człowieka potencjalnie nawet około dziesięciokrotnie wyższa niż z chlorku chromu.

Należą do tego dwa zastrzeżenia i oba znajdują się w tej samej opinii. Po pierwsze, „potencjalnie nawet do" nie jest zmierzonym stopniem wchłaniania — starsze dane mówiące o 5 do 10 procent dla drożdży piwnych pochodzą z 1971 roku, a EFSA zauważyła, że oznaczanie chromu uchodziło wtedy za nieprecyzyjne i że inne zespoły nie potrafiły odtworzyć tych wartości. Po drugie, ocena dotyczy wyłącznie badanego preparatu ChromoPrecise® i wyraźnie nie obejmuje innych drożdży wzbogaconych w chrom bez równoważnych danych.

Ustawodawca zrobił z tego specyfikację. Pozycja w załączniku II dyrektywy 2002/46/WE mówi o drożdżach uzyskanych „w obecności chlorku chromu(III) jako źródła chromu w hodowli Saccharomyces cerevisiae", które w handlowej formie suszonej zawierają 230–300 mg chromu/kg i których zawartość chromu sześciowartościowego nie może przekraczać 0,2 % chromu ogółem. Kto kupuje preparat drożdżowy, niewiele może więc sprawdzić na etykiecie — sprawdzenie tkwi w dopuszczeniu surowca.

Chlorek, siarczan, azotan, mleczan

Sole nieorganiczne wiodą w suplementach diety żywot niszowy, choć mają najdłuższą historię dopuszczenia. Chlorek chromu(III) to forma, do której w badaniach niemal zawsze się porównuje, a zarazem surowiec, z którego wytwarza się drożdże chromowe — w tym temacie pojawia się więc podwójnie. Siarczan chromu(III) i azotan chromu są dozwolone, ale w handlu prawie nie do znalezienia.

Mleczan chromu(III) trójwodny to przypadek szczególny: rozporządzenie (UE) nr 119/2014 nie umieściło go na liście dla suplementów, lecz w załączniku II rozporządzenia (WE) nr 1925/2006 — czyli na liście substancji, które wolno dodawać do zwykłej żywności. Podstawą była opinia EFSA z września 2012 roku. Dla decyzji zakupowej przy półce z suplementami nie odgrywa więc praktycznie żadnej roli. Przegląd pozostałej oferty pierwiastków śladowych jest w kategorii Minerały, wszystkie produkty z chromem w kategorii Chrom.

Jedno rozróżnienie warto przeczytać raz: wszystkie dozwolone formy zawierają chrom trójwartościowy. Chrom sześciowartościowy, chrom(VI), to inna klasa związków, pochodząca z kontekstów przemysłowych, oceniana w żywności i wodzie pitnej jako substancja niepożądana. To, że specyfikacja drożdży zawiera górną granicę dla chromu(VI), wynika dokładnie z tego rozróżnienia — przy surowcu biologicznym czystości nie można zakładać, trzeba ją ustalić.

Co może stać na opakowaniu

Dla chromu dopuszczone są dwa oświadczenia zdrowotne, niezależnie od formy, i to dokładnie w tym brzmieniu: Chrom pomaga w utrzymaniu prawidłowego metabolizmu makroskładników odżywczych. Chrom pomaga w utrzymaniu prawidłowego poziomu glukozy we krwi. (rozporządzenie (UE) nr 432/2012). Warunkiem jest, by porcja dzienna osiągała co najmniej 15 % referencyjnej wartości spożycia, czyli 6 µg chromu. Co dokładnie pokrywa drugie zdanie, a czego nie, wyjaśnia Chrom a poziom cukru: co pokrywa oświadczenie. Suplementy diety nie zastępują zróżnicowanej i zbilansowanej diety oraz zdrowego trybu życia.

Częste pytania

Czy pikolinian chromu jest lepszy od chlorku chromu? Nie w takim stopniu, w jakim się to reklamuje. EFSA oceniła pikolinian jako bezpieczne źródło chromu, ale nie ustaliła żadnej kolejności pod względem biodostępności. Jedyna różnica odnotowana przez urząd dotyczy drożdży wzbogaconych w chrom w porównaniu z chlorkiem chromu.

Ile chromu jest w „500 µg pikolinianu chromu"? Około 62 µg. Udział chromu w związku wynosi mniej więcej 12 %. Jeśli natomiast w tabeli wartości odżywczych stoi „chrom: 200 µg", chodzi o 200 µg chromu — tam deklarowany jest zawsze pierwiastek.

Po czym poznać dobre drożdże chromowe? Po etykiecie niemal po niczym. Decydujące jest, by surowiec odpowiadał specyfikacji z załącznika II dyrektywy 2002/46/WE: 230–300 mg chromu/kg w handlowej formie suszonej i najwyżej 0,2 % chromu sześciowartościowego. Produkt dopuszczony do obrotu w UE musi to spełniać.

Czy forma ma znaczenie dla dozwolonych oświadczeń? Nie. Oba oświadczenia o chromie z rozporządzenia (UE) nr 432/2012 dotyczą składnika odżywczego, a nie określonego związku. Liczy się wyłącznie to, że porcja dzienna dostarcza co najmniej 6 µg chromu.

---

Źródła: dyrektywa 2002/46/WE, załącznik II część B, zastąpiony rozporządzeniem (WE) nr 1170/2009 (dozwolone źródła chromu); rozporządzenie (UE) nr 119/2014 (pozycja „drożdże wzbogacone w chrom" ze specyfikacją 230–300 mg chromu/kg i ≤ 0,2 % chromu(VI); mleczan chromu(III) trójwodny w załączniku II rozporządzenia (WE) nr 1925/2006); rozporządzenie (UE) nr 1169/2011, załącznik XIII (referencyjna wartość spożycia chromu 40 µg, znacząca ilość 15 %); rozporządzenie (UE) nr 432/2012 (urzędowe brzmienie dozwolonych oświadczeń); SCF (2003), Opinion on the Tolerable Upper Intake Level of Trivalent Chromium (wchłanianie 0,1–3 %); EFSA ANS Panel, Scientific Opinion on the safety of trivalent chromium as a nutrient added …, EFSA Journal 2010;8(12):1882 (250 µg dziennie, genotoksyczność, rakotwórczość); EFSA ANS Panel, Scientific Opinion on the safety of chromium picolinate …, EFSA Journal 2010;8(12):1883; EFSA ANS Panel, Scientific Opinion on ChromoPrecise® cellular bound chromium yeast …, EFSA Journal 2012;10(11):2951 (biodostępność do około dziesięciokrotnie wyższa niż z chlorku chromu, badanie Bahijiri i wsp. 2000, > 97 % niewchłonięte, ograniczenie do ChromoPrecise®); EFSA ANS Panel, Scientific Opinion on chromium(III) lactate tri-hydrate …, EFSA Journal 2012;10(10):2881; zawartości chromu obliczone z mas molowych związków; skład i zalecane spożycie według etykiety wymienionego produktu.