Formy żelaza: diglicynian, fumaran czy siarczan?

Z przodu opakowania stoi związek, z tyłu liczba, o którą chodzi. Między dopuszczonymi związkami żelaza zawartość samego żelaza różni się niemal czterokrotnie: w 100 mg glukonianu żelaza(II) jest około 12 mg żelaza, w 100 mg węglanu żelaza(II) około 48 mg. Dwa preparaty da się więc porównać wyłącznie przez wartość mg żelaza na dawkę dzienną — nigdy przez nazwę związku i tym bardziej nie przez liczbę miligramów samego związku.

Druga sprawa dotyczy rankingu, który chętnie sugerują teksty produktowe. Urzędowo on nie istnieje. W ocenie z 2024 roku EFSA stwierdza, że nie da się dokładnie i jednolicie uszeregować różnych form żelaza pod względem biodostępności — oraz że żelazo z siarczanu żelaza(II) jest na ogół lepiej przyswajane niż z pozostałych dopuszczonych form (EFSA Journal 2024;22(6):8819). To, co różni te formy, to raczej tolerancja niż wydajność.

Ile żelaza kryje się w związku

Związek żelaza w większej części składa się ze wszystkiego poza żelazem: z siarczanu, fumaranu, glukonianu, glicyny albo wody krystalizacyjnej. Jak duży jest udział żelaza, wynika z masy molowej i daje się obliczyć. Trzecia kolumna pokazuje, ile związku byłoby potrzebne, żeby dostarczyć 30 mg żelaza:

Związek	Udział żelaza (obliczeniowo)	na 30 mg żelaza
Węglan żelaza(II)	48 %	62 mg
Siarczan żelaza(II), bezwodny	37 %	82 mg
Fumaran żelaza(II)	33 %	91 mg
Difosforan żelaza(III) (pirofosforan)	30 %	100 mg
Diglicynian żelaza(II)	27 %	110 mg
Mleczan żelaza(II)	24 %	126 mg
Cytrynian żelaza(III)	23 %	132 mg
Siarczan żelaza(II), siedmiowodny	20 %	149 mg
EDTA sodowo-żelazowy(III)	15 %	197 mg
Glukonian żelaza(II)	12,5 %	240 mg

Wartości te dotyczą czystego związku. Towar handlowy jest często uwodniony albo zmieszany z nośnikami — przy surowcach diglicynianowych zawartość żelaza bywa więc deklarowana niżej niż 27 procent czystej substancji. Właśnie dlatego miarodajna jest tabela wartości odżywczych z tyłu opakowania, a nie rachunek, który ktoś przeprowadzi sam. Kto trzyma obok siebie dwa opakowania, z tego samego powodu porównuje nie miligramy związku, lecz to, ile kosztuje jeden dzień stosowania. To samo pomylenie związku z pierwiastkiem zdarza się przy każdym składniku mineralnym; dla cynku opisano je w Formy cynku w porównaniu.

Które formy są w UE w ogóle dopuszczone

Nie każdy związek, który istnieje na świecie, wolno tu stosować. Załącznik II dyrektywy 2002/46/WE wymienia wyczerpująco, które źródła żelaza są dopuszczalne w suplementach diety — w wersji skonsolidowanej z 17 lipca 2024 roku jest ich dziewiętnaście:

Węglan żelaza(II) · cytrynian żelaza(II) · cytrynian amonu-żelaza(III) · glukonian żelaza(II) · fumaran żelaza(II) · difosforan sodu-żelaza(III) · mleczan żelaza(II) · siarczan żelaza(II) · difosforan żelaza(III) (pirofosforan żelaza(III)) · cukrzan żelaza(III) · żelazo elementarne (karbonyl + elektrolit + zredukowane wodorem) · diglicynian żelaza(II) · L-pidolan żelaza(II) · fosforan żelaza(II) · fosforan amonu-żelaza(II) · etylenodiaminotetraoctan sodu-żelaza(III) · winian adypinianu wodorotlenku żelaza (nano) · kazeinian żelaza z mleka · taurynian żelaza(II)

Dwie nazwy doszły dopiero w 2024 roku — winian adypinianu wodorotlenku żelaza i kazeinian żelaza z mleka —, obie przez unijny wykaz nowej żywności. I brakuje jednej nazwy, której można by się spodziewać: pikolinianu żelaza na liście nie ma, choć pikolinian cynku i pikolinian chromu są w niej ujęte. Dopuszczenie zależy od konkretnego związku, nie od składnika mineralnego i nie od reszty kwasowej. Kto ma przed sobą preparat ze sklepu spoza UE, odpowiedź na pytanie „czy wolno to tutaj sprzedawać" znajdzie na tej liście, a nie w liczbie miligramów.

Dwu- czy trójwartościowe: co robi z tym jelito

W jelicie cienkim żelazo wchłania się przeważnie jako żelazo dwuwartościowe (Fe²⁺) przez transporter metali dwuwartościowych DMT1. Żelazo trójwartościowe (Fe³⁺) — na przykład z cytrynianu żelaza(III) albo fosforanu żelaza — musi wcześniej zostać zredukowane, enzymatycznie przez DcytB albo przez reduktory takie jak kwas askorbinowy. To jest rzeczowe jądro reguły kciuka, że formy dwuwartościowe są tymi pewniejszymi.

O tym, ile rzeczywiście dociera, decyduje jednak mniej forma, a bardziej własny stan zaopatrzenia w żelazo. EFSA powołuje się na metaanalizę, w której frakcyjne wchłanianie żelaza spadało średnio z 21,9 do 5,8 procent wraz ze wzrostem ferrytyny w surowicy. Steruje tym hormon hepcydyna, który hamuje wchłanianie w jelicie, gdy tylko zapasy są pełne. Puste zapasy wyciągną z przeciętnego związku więcej niż pełne z najlepszego.

Do tego dochodzi posiłek. Jako substancje hamujące EFSA wymienia fityniany, polifenole z herbaty, kawy, kakao, czerwonego wina i warzyw oraz wapń i cynk; jako wspomagające — kwas askorbinowy i zwierzęce białko mięśniowe. Preparat wapnia, taki jak Wapń + witamina D3, nie należy więc do tej samej porcji co tabletka z żelazem, tylko do innej połowy dnia. Które z tych efektów faktycznie zmierzono i jak duże są różnice w liczbach, opisano w Przyswajanie żelaza: witamina C, kawa i herbata.

Tolerancja: co jest zmierzone, a co nie

Najczęstszym powodem odstawienia preparatu żelaza jest przewód pokarmowy. Że nie jest to kwestia wyobraźni, pokazuje metaanaliza 43 badań randomizowanych z udziałem 6 831 dorosłych: przy siarczanie żelaza(II) dolegliwości żołądkowo-jelitowe występowały wyraźnie częściej niż przy placebo — iloraz szans 2,32 (95-procentowy przedział ufności 1,74–3,08), wobec żelaza dożylnego 3,05 (Tolkien i in., PLoS ONE 2015;10(2):e0117383).

Dla diglicynianu żelaza(II), który reklamuje się dokładnie tym argumentem, istnieje przegląd systematyczny 17 badań z 2 191 uczestnikami (Fischer i in., Nutrition Reviews 2023;81(8):904–920). Jego wynik, uporządkowany według tego, co z niego wynika:

Grupa	Wynik
Kobiety w ciąży, hemoglobina	wyższa niż przy preparatach porównawczych (SMD 0,54 g/dl; 95 % CI 0,15–0,94)
Kobiety w ciąży, dolegliwości żołądkowo-jelitowe	rzadsze (IRR 0,36; 95 % CI 0,17–0,76)
Kobiety w ciąży, ferrytyna	brak różnicy potwierdzonej statystycznie
Dzieci, hemoglobina i ferrytyna	brak różnicy potwierdzonej statystycznie

Autorki i autorzy wyraźnie oceniają ogólną pewność tych dowodów jako bardzo niską: wysokie ryzyko błędu systematycznego, przesłanki błędu publikacyjnego, duża heterogeniczność między badaniami. Przewaga jest więc nośna dla kobiet w ciąży, i to tylko z zastrzeżeniem; dla wszystkich pozostałych grup nie została wykazana. „Lepiej tolerowany" nie jest zatem właściwością samej formy, lecz wnioskiem z określonego stanu badań.

Obserwacja, która regularnie budzi niepokój, należy się tutaj: czarny stolec to nie żelazo wchłonięte w jelicie. EFSA położyła właśnie ten punkt końcowy u podstaw swojego wyliczenia i jako takiego nie uznaje go za szkodę; wyznacza on ilość, od której żelazo przechodzi przez jelito niewykorzystane. Wyprowadzona z tego bezpieczna wartość spożycia wynosi 40 mg dziennie dla dorosłych, w tym kobiet w ciąży i karmiących.

Co jest w naszym preparacie

Nasze Żelazo 30 mg + inulina wykorzystuje fumaran żelaza(II), formę dwuwartościową o udziale żelaza około 33 procent. Deklarowane 30 mg żelaza odpowiada więc obliczeniowo mniej więcej 91 mg fumaranu żelaza na tabletkę; na etykiecie stoi ilość żelaza, w wykazie składników — związek. 30 mg to 214 % referencyjnej wartości spożycia wynoszącej 14 mg (rozporządzenie (UE) nr 1169/2011, załącznik XIII). Zalecenie stosowania brzmi: jedna tabletka dziennie ze szklanką wody 15 do 30 minut przed posiłkiem — a więc poza zasięgiem substancji hamujących z posiłku; dlaczego lepszą porą jest na to poranek i co zmienia rytm co drugi dzień, opisano w Żelazo: na czczo, rano, co drugi dzień. Inne moce i połączenia stoją obok siebie w kategorii Żelazo.

Dla uporządkowania ilości: niemiecki Federalny Instytut ds. Oceny Ryzyka (BfR) proponuje dla suplementów diety 6 mg na dzienne zalecane spożycie, EFSA podaje 40 mg dziennie jako bezpieczną wartość spożycia ze wszystkich źródeł łącznie. Ogólnounijna wartość maksymalna dla składników mineralnych w suplementach diety do dziś nie istnieje; między tymi dwiema liczbami porusza się cały rynek. To, czy w ogóle suplementować, nie jest więc kwestią formy, lecz stwierdzonego stanu — niemieckie towarzystwo żywieniowe DGE zaleca suplementację dopiero po stwierdzeniu niedoboru i pod opieką lekarską.

Dla żelaza dopuszczone są między innymi te oświadczenia (rozporządzenie (UE) nr 432/2012): Żelazo pomaga w prawidłowej produkcji czerwonych krwinek i hemoglobiny. Żelazo pomaga w prawidłowym transporcie tlenu w organizmie. Żelazo przyczynia się do zmniejszenia uczucia zmęczenia i znużenia. Żelazo pomaga w prawidłowym funkcjonowaniu układu odpornościowego. Dotyczą one składnika odżywczego, jakim jest żelazo, niezależnie od tego, z którego dopuszczonego związku pochodzi. Suplementy diety nie zastępują zróżnicowanej i zbilansowanej diety oraz zdrowego trybu życia.

Częste pytania

Po czym poznam, który związek jest w środku? Nie po tabeli wartości odżywczych — tam stoi tylko „żelazo" z liczbą miligramów. Związek stoi w wykazie składników, najczęściej w postaci „fumaran żelaza(II) (żelazo)". Jeśli nie ma tam żadnej z dziewiętnastu dopuszczonych nazw, warto przyjrzeć się pochodzeniu produktu.

Czy diglicynian jest lepiej tolerowany niż siarczan? W ciąży przewaga jest udokumentowana, choć przy bardzo niskiej pewności dowodów; u dzieci ten sam przegląd nie wykazał różnicy w hemoglobinie i ferrytynie. Jednocześnie dla EFSA siarczan żelaza(II) jest formą ogólnie najlepiej przyswajaną. Kto ma dolegliwości, zmieniając formę być może coś zmienia — na pewno zmienia liczbę miligramów, jeśli dodatkowo spojrzy na ilość żelaza.

„Chelat", „bisglicynian", „chelat aminokwasowy" — to samo? Diglicynian to chelat z jednego jonu żelaza i dwóch cząsteczek glicyny, a glicyna jest aminokwasem. Trzy pojęcia opisują więc tę samą zasadę budowy. W UE dopuszczalna jest jednak tylko konkretna nazwa diglicynian żelaza(II); sam „chelat aminokwasowy" to określenie reklamowe bez ustalonej treści.

Dlaczego czarny stolec nie liczy się jako działanie niepożądane? Bo nie jest szkodą, tylko wskazaniem: pokazuje żelazo, które przeszło przez jelito niewykorzystane. Właśnie dlatego EFSA przyjęła go jako mierzalny punkt końcowy dla swojej bezpiecznej wartości spożycia 40 mg dziennie. Inaczej jest z nudnościami, bólem brzucha, wymiotami i biegunką — to są dolegliwości liczone w badaniach.

Źródła: dyrektywa 2002/46/WE, załącznik II (wersja skonsolidowana z 17.07.2024) · EFSA, Scientific opinion on the tolerable upper intake level for iron, EFSA Journal 2024;22(6):8819 · Tolkien Z, Stecher L, Mander AP, Pereira DIA, Powell JJ, Ferrous sulfate supplementation causes significant gastrointestinal side-effects in adults, PLoS ONE 2015;10(2):e0117383 (PubMed 25700159) · Fischer JAJ, Cherian AM, Bone JN, Karakochuk CD, The effects of oral ferrous bisglycinate supplementation on hemoglobin and ferritin concentrations in adults and children, Nutrition Reviews 2023;81(8):904–920 · BfR, propozycje wartości maksymalnych dla żelaza w żywności wraz z suplementami diety · DGE, wybrane pytania i odpowiedzi na temat żelaza · rozporządzenie (UE) nr 1169/2011, załącznik XIII · rozporządzenie (UE) nr 432/2012.