Formy selenu: selenin, selenometionina czy drożdże?

Na preparatach z selenem widnieją bardzo różne składniki: selenin sodu, L-selenometionina albo „drożdże wzbogacone w selen". Najpierw krótka odpowiedź: dla ilości, która dociera do jelita, forma znaczy mniej, niż sugeruje reklama — dla selenu ogółem przyjmuje się wchłanianie rzędu 70–80 %, dla selenometioniny ponad 90 % (BVL/BfArM, opinia 02/2021). Różnica pojawia się później: nieorganiczne związki selenu trafiają wprost do regulowanej produkcji selenoprotein, selenometionina dodatkowo ląduje w zupełnie zwykłych białkach ciała. To zmienia poziom selenu we krwi — również wtedy, gdy enzymy zależne od selenu są dawno wysycone.

Kto więc szuka „najlepszej formy", szuka zwykle niewłaściwego rozróżnienia. Ciekawsze jest to, co stoi za deklaracją na etykiecie.

Które formy są w ogóle dopuszczone

W UE suplementów diety nie wolno wytwarzać z dowolnych związków selenu. Dopuszczone są wyłącznie źródła z załącznika II do dyrektywy 2002/46/WE w brzmieniu nadanym rozporządzeniem (WE) nr 1170/2009:

Źródło	Rodzaj	Uwaga
Selenin sodu	nieorganiczny, stopień utlenienia +4	forma stosowana najdłużej
Wodoroselenin sodu	nieorganiczny, +4	sól kwasu selenawego
Kwas selenawy	nieorganiczny, +4	EFSA stosuje dane dotyczące seleninu sodu
Selenian sodu	nieorganiczny, +6	dominująca naturalna forma w wodzie pitnej
L-selenometionina	organiczny	aminokwas metionina, siarka zastąpiona selenem
Określone drożdże wzbogacone w selen	organiczny, mieszany	„drożdże selenowe", decyduje specyfikacja

Od rozporządzenia wykonawczego (UE) 2020/1993 dochodzi do tego zawierająca selen biomasa drożdży Yarrowia lipolytica, dopuszczona jako nowa żywność do suplementów diety.

Szczegół, który na półce rzuca się w oczy, jeśli się na niego uważa: dla wzbogacania zwykłej żywności lista jest krótsza. Zgodnie z załącznikiem do rozporządzenia (WE) nr 1925/2006 dopuszczone są tam tylko drożdże wzbogacone w selen, selenian sodu, wodoroselenin sodu i selenin sodu — L-selenometionina jako wyizolowany aminokwas do nich nie należy.

Nieorganiczny czy organiczny: różnica w cząsteczce

W układzie okresowym selen stoi bezpośrednio pod siarką i zachowuje się chemicznie podobnie. Nieorganicznie występuje przede wszystkim jako selenin (SeO₃²⁻) i selenian (SeO₄²⁻). Związany organicznie tkwi w aminokwasach: w selenometioninie siarka metioniny jest po prostu zastąpiona selenem, w selenocysteinie ta sama zamiana dotyczy cysteiny. Właśnie to podobieństwo jest przyczyną całej różnicy — organizm nie potrafi odróżnić selenometioniny od metioniny.

Co organizm robi z poszczególnymi formami

Selenin, selenian i selenocysteina są dostępne do tworzenia selenoprotein — tych około 25 białek o określonym zadaniu, do których należą peroksydazy glutationowe, dejodynazy tarczycy i białko transportowe selenoproteina P. Wbudowywanie jest ściśle regulowane: powyżej pewnego poziomu wysycenia enzymów zależnych od selenu nie da się już zwiększyć większą podażą.

Selenometionina idzie dwiema drogami. Może zostać enzymatycznie przekształcona w selenocysteinę i wykorzystana normalnie — albo zostaje niespecyficznie wbudowana zamiast metioniny w zwykłe białka ciała, najchętniej tam, gdzie powstaje dużo białka: mięśnie szkieletowe, krwinki czerwone, trzustka, wątroba, nerki. To wbudowywanie nie podlega żadnej regulacji zapotrzebowaniem. Selen uwalnia się odpowiednio — nie wtedy, gdy jest potrzebny, lecz w rytmie obrotu metioniny (BfR, opinia 015/2005).

Wynika z tego jedno i drugie: selenometionina dłużej pozostaje w organizmie i buduje zapas — ale przy trwale wysokiej podaży również zawartości selenu, których następstwa dotąd są słabo zbadane. Toksyczność ostra jest mniejsza niż w przypadku soli nieorganicznych; przy podaży przewlekłej BfR zakłada toksyczność podobną lub nawet wyższą.

Dlaczego wyższy poziom selenu we krwi nie musi oznaczać lepszego stanu

To jest praktyczne sedno. Preparat z selenometioniną podnosi stężenie selenu w surowicy silniej niż preparat z seleninem — także wtedy, gdy przyrost tkwi głównie w albuminie i innych białkach ciała, a nie w enzymach, o które chodzi. Dlatego EFSA i towarzystwa naukowe D-A-CH przy wartościach referencyjnych posługują się selenoproteiną P, której plateau w osoczu lepiej odwzorowuje stan czynnościowy; aktywność peroksydazy glutationowej właśnie przy wyższej podaży ma ograniczoną wymowę.

Drożdże selenowe: co w nich jest — i dlaczego liczy się specyfikacja

Drożdże selenowe powstają przez namnażanie drożdży piekarskich lub piwowarskich (Saccharomyces cerevisiae) w środowisku wzbogaconym w selen; źródłem selenu jest przy tym selenin sodu, który drożdże wbudowują w związki organiczne. W zdefiniowanych drożdżach ocenionych przez EFSA w 2008 roku występuje 60 do 85 % selenometioniny, 2 do 4 % selenocysteiny i poniżej 1 % jonów selenu(IV) — zdecydowanie największa część jest więc związana organicznie.

To, że w podstawie prawnej mowa o „określonych" drożdżach, ma swoją przyczynę. Gdy BfR oceniał tę kwestię w 2004 roku, w handlu opisywano drożdże o udziale selenu związanego organicznie od 0 do 97 % i biodostępności od 55 do 90 %; instytut zalecał wówczas wyraźnie, by nie dopuszczać drożdży selenowych i selenometioniny do suplementów diety — nie z powodu ustaleń dotyczących bezpieczeństwa, lecz dlatego, że nie była zapewniona stała jakość. Oba źródła dopuszczono dopiero w 2009 roku, i to powiązane ze specyfikacjami. Dla kupującego oznacza to: samo słowo „drożdże" nie jest informacją o jakości. Wymowne jest to, czy producent podaje udział selenometioniny.

Bezpieczeństwo ocenia się dla każdej formy osobno

EFSA zbadała źródła pojedynczo, a badane ilości się różnią:

Forma	Zakres zbadany przez EFSA
Kwas selenawy (dane seleninu sodu)	5 do 100 µg selenu dziennie, bez zastrzeżeń
Drożdże selenowe	30 do 200 mg drożdży = 50 do 200 µg selenu dziennie, bez zastrzeżeń przy dotrzymanej specyfikacji
L-selenometionina	bezpieczeństwo potwierdzone do 250 µg selenometioniny = 100 µg selenu dziennie
Se-metylo-L-selenocysteina	zastrzeżenia co do bezpieczeństwa, prawie brak danych u ludzi — niedopuszczona

Ponad tym stoi górna granica całkowitego spożycia ze wszystkich źródeł: EFSA obniżyła ją w 2023 roku z 300 na 255 µg dziennie dla dorosłych (EFSA Journal 2023;21(1):7704). Dla tego tematu ciekawe jest wyprowadzenie — krytycznym punktem końcowym była utrata włosów w badaniu SELECT, a suplementowano tam 200 µg selenu w postaci selenometioniny. Dla suplementów diety BfR proponuje wyraźnie niższą maksymalną zawartość 40 µg na zalecaną dzienną porcję (opinia 010/2024); wiążących unijnych maksymalnych zawartości składników mineralnych do dziś nie ma.

Ten sam związek stoi też w aptece

Selenin sodu to jedyny związek selenu, dla którego dawna niemiecka komisja B5 sporządziła monografię pozytywną — dla selenu pierwiastkowego i dla drożdży selenowych ocena wypadła negatywnie, przy drożdżach wyraźnie z uwagą, że ich skład nie jest znormalizowany. Odpowiednio dopuszczone w Niemczech gotowe leki zawierające selen mają jako substancję czynną wyłącznie pięciowodny selenin sodu, z typowymi dawkami dobowymi od 50 do 316 µg selenu i wskazaniem „udokumentowany niedobór selenu, którego nie da się wyrównać dietą".

Te leki wydawane są tylko w aptece, a od 70 µg selenu na dawkę dobową — na receptę. Dla suplementów diety to nie obowiązuje: są środkami spożywczymi, a kwalifikacja zależy od całościowego obrazu produktu, nie od samej ilości. Kto chce wiedzieć, dlaczego ta sama liczba jest w dwóch porządkach prawnych traktowana inaczej, znajdzie szczegółowe uzasadnienie w opinii nr 02/2021 wspólnej komisji ekspertów BVL i BfArM.

Interakcja, która dotyczy tylko seleninów

W określonych warunkach witamina C może zmniejszyć wchłanianie seleninu, bo powstaje wtedy selen pierwiastkowy, którego organizm prawie nie wykorzystuje. W praktyce znaczy to: kto przyjmuje preparat z seleninem sodu, lepiej niech nie łączy go z wysoko dawkowanym preparatem witaminy C ani z dużą szklanką soku pomarańczowego. Przy selenie związanym organicznie z drożdży pytanie w ogóle nie powstaje — co naprawdę zmienia pora przyjmowania, opisuje Przyjmowanie selenu.

Co stoi na naszej etykiecie

Nasz Selen 100 µg to drożdże wzbogacone w selen, a więc wariant związany organicznie. Jedna tabletka dostarcza 100 µg selenu, czyli 182 % referencyjnej wartości spożycia wynoszącej 55 µg (rozporządzenie (UE) nr 1169/2011, załącznik XIII); zalecane spożycie to jedna tabletka dziennie po posiłku. Co jeszcze znajduje się w kategorii Selen i jak plasują się obok pozostałe pierwiastki śladowe, pokazują Minerały.

Ten sam spór o formy toczy się zresztą przy cynku, tylko pod innymi nazwami: glukonian, biglicynian, pikolinian. Nasz Cynk + witamina B3 używa glukonianu cynku; jaką rolę odgrywa tam zawartość pierwiastkowa, wyjaśniają Formy cynku w porównaniu.

Dla selenu dopuszczone są następujące oświadczenia (rozporządzenie (UE) nr 432/2012): Selen pomaga w prawidłowym funkcjonowaniu układu odpornościowego. Selen pomaga w prawidłowym funkcjonowaniu tarczycy. Selen pomaga w ochronie komórek przed stresem oksydacyjnym. Selen pomaga zachować zdrowe włosy i paznokcie. Suplementy diety nie zastępują zróżnicowanej i zbilansowanej diety oraz zdrowego trybu życia.

Częste pytania

Czy selen organiczny jest lepszy od nieorganicznego? Lepiej wchłaniany: tak, na ogół. Selenometionina wchłania się w ponad 90 %, dla selenu ogółem przyjmuje się 70–80 %. „Lepiej zaopatrzony" nie wynika z tego jednak automatycznie, bo część selenometioniny ląduje w białkach ciała bez funkcji zależnej od selenu i uwalnia się dopiero wraz z ich obrotem. Enzymów, o które chodzi, i tak nie da się podnieść powyżej poziomu wysycenia.

Po czym na opakowaniu poznam, jaka forma jest w środku? Po liście składników, nie po tabeli wartości odżywczych. Stoi tam albo sól (selenin sodu, selenian sodu, wodoroselenin sodu), albo „L-selenometionina", albo „drożdże wzbogacone w selen". Przy drożdżach dodatkowe podanie udziału selenometioniny to dobry znak — nie jest obowiązkowe.

Dlaczego na niektórych preparatach stoją naraz drożdże selenowe i selenin sodu? Bo jedno i drugie jest prawdą: selenin sodu to surowiec, którym karmi się drożdże podczas fermentacji. W produkcie końcowym selen występuje przeważnie jako selenometionina, niewielka reszta może pozostać jako jon selenu(IV) — w drożdżach ocenionych przez EFSA poniżej 1 %.

Czy forma ma znaczenie dla górnej granicy? Dla górnej granicy całkowitego spożycia wynoszącej 255 µg dziennie nie — dotyczy ona selenu ze wszystkich źródeł razem. Poszczególne źródła EFSA zbadała w różnym zakresie: L-selenometioninę do 100 µg selenu dziennie, drożdże selenowe do 200 µg. To nie jest granica dopuszczenia, lecz zakres, który obejmuje ocena.

Źródła: dyrektywa 2002/46/WE, załącznik II, w związku z rozporządzeniem (WE) nr 1170/2009 · rozporządzenie (WE) nr 1925/2006, załącznik · rozporządzenie wykonawcze (UE) 2020/1993 · wspólna komisja ekspertów BVL/BfArM, opinia nr 02/2021 w sprawie klasyfikacji produktów zawierających selen (20.12.2021) · BfR, Związki selenu w suplementach diety, opinia nr 015/2005 · BfR, aktualizacja (2023): propozycje maksymalnych zawartości selenu w żywności łącznie z suplementami diety, opinia 010/2024 · EFSA, Scientific opinion on the tolerable upper intake level for selenium, EFSA Journal 2023;21(1):7704 · oceny EFSA dotyczące drożdży selenowych (2008), kwasu selenawego (2009), L-selenometioniny (2009) i Se-metylo-L-selenocysteiny (2009) · rozporządzenie (UE) nr 1169/2011, załącznik XIII · rozporządzenie (UE) nr 432/2012.