Wegańska witamina D3 z K2: na co zwrócić uwagę

Preparat łączący witaminę D3 i K2 zawiera dwie substancje czynne o dwóch zupełnie różnych historiach pochodzenia — a przy zakupie otwarta pozostaje tylko jedna z nich. Witamina K2 w postaci MK-7 powstaje w fermentacji bakteryjnej i nie jest zatem pochodzenia zwierzęcego; dotyczy to praktycznie każdego preparatu w niemieckim handlu. Witaminę D3 pozyskuje się natomiast zwykle z lanoliny, czyli tłuszczu z owczej wełny. Właśnie ta substancja jest w niemieckich wytycznych wymieniona z nazwy jako to, co czyni żywność wegetariańską — a właśnie nie wegańską.

Kto kupuje wegańsko, na opakowaniu D3-K2 sprawdza więc nie K, lecz D. A zaraz potem to, co jeszcze stoi w składzie: otoczkę kapsułki, olej nośnikowy, substancję przeciwzbrylającą.

Dwie witaminy, trzy pytania o pochodzenie

Składnik	zwykły surowiec	pochodzenia zwierzęcego?
Witamina D3 (cholekalcyferol)	lanolina z owczej wełny	tak
Witamina D3 (cholekalcyferol)	porosty	nie
Witamina D2 (ergokalcyferol)	drożdże lub grzyby traktowane UV	nie
Witamina K2 (MK-7)	fermentacja z udziałem Bacillus subtilis	nie
Otoczka kapsułki	żelatyna — albo HPMC (celuloza)	zależnie od preparatu
Olej nośnikowy w kroplach i kapsułkach miękkich	olej MCT, oliwa lub olej słonecznikowy	najczęściej nie
Substancja przeciwzbrylająca „sole magnezowe kwasów tłuszczowych”	kwasy tłuszczowe roślinne lub zwierzęce	zależnie od preparatu

Tabela wyjaśnia, dlaczego oznaczenie „wegańskie” na opakowaniu mówi więcej niż jakikolwiek pojedynczy składnik: odnosi się do całego wyrobu, a nie tylko do witaminy, która stoi w nazwie produktu.

Dlaczego to lanolina wyznacza granicę

Dla pojęć „wegańskie” i „wegetariańskie” do dziś nie ma definicji w prawie unijnym. Artykuł 36 ust. 3 lit. b) rozporządzenia (UE) nr 1169/2011 w sprawie przekazywania konsumentom informacji na temat żywności wyraźnie zobowiązuje Komisję do wydania w tej sprawie przepisów wykonawczych — nie stało się to do dziś. W Niemczech lukę wypełniają dwa dokumenty: definicje uzgodnione przez Konferencję Ministrów Ochrony Konsumentów 22 kwietnia 2016 r. oraz wytyczne dotyczące żywności wegańskiej i wegetariańskiej niemieckiego kodeksu żywnościowego w nowym brzmieniu z 10 września 2024 r. (BAnz AT 09.10.2024 B2), które te definicje przejmują.

Wegańska jest według nich żywność, „która nie jest produktem pochodzenia zwierzęcego i do której na żadnym etapie produkcji i przetwarzania nie dodano ani nie użyto składników (w tym dodatków do żywności, nośników, aromatów i enzymów) ani substancji pomocniczych w przetwórstwie … pochodzenia zwierzęcego”. Wegetariańska jest żywność, która spełnia te same wymagania, ale w której dopuszczalna pozostaje krótka, wyczerpująco wymieniona grupa substancji zwierzęcych: mleko, siara, jaja drobiu hodowlanego, miód pszczeli, wosk pszczeli, propolis — oraz „tłuszcz wełniany/lanolina pozyskiwana z wełny żywych owiec”.

Tym samym sprawa witaminy D3 jest rozstrzygnięta bez konieczności dyskusji o dobrostanie zwierząt. Dla lanoliny nie zabija się żadnego zwierzęcia, powstaje ona przy praniu ostrzyżonej wełny; właśnie dlatego znalazła się na liście wegetariańskiej. Na wegańskiej jej nie ma. Jeśli opakowanie witaminy D jest oznaczone jako „wegetariańskie”, a nie „wegańskie”, z reguły nie jest to przeoczenie działu marketingu, lecz informacja o surowcu.

Ściśle biorąc, wytyczne dotyczą żywności wzorowanej na produktach pochodzenia zwierzęcego — tabletka do nich nie należy. Same definicje pochodzą jednak z uchwały ministrów i są miarą, którą nadzór nad żywnością stosuje także poza tym zakresem.

Porosty: skąd bierze się wegańska D3

Porost to nie mech, lecz współżycie grzyba z glonem albo sinicą. To, że zawiera witaminę D3, jest dobrze udokumentowane: Wang i współpracownicy wykazali w poroście reniferowym Cladina arbuscula prowitaminę D2, witaminę D2 i witaminę D3 oraz oznaczyli zawartość D3 na 0,67 do 2,04 µg na gram suchej masy (Journal of Photochemistry and Photobiology B, 2001). Zawartość rosła wraz z ekspozycją na UV-B w miejscu wzrostu, mierzoną na populacjach wzdłuż łuku od Finlandii po Grecję — a więc ta sama fotochemia, która zachodzi też w ludzkiej skórze.

Te liczby wyjaśniają zarazem, dlaczego w żadnej tabletce nie ma po prostu suszonego porostu. 20 000 j.m. witaminy D3 odpowiada 500 µg. Przy 2 µg na gram trzeba by w jedną tabletkę sprasować około 250 gramów porostu. Przetwarzany jest więc ekstrakt ustandaryzowany na określoną zawartość — podobnie jak przebiega droga D3 z lanoliny.

Dla cząsteczki pochodzenie nie ma znaczenia. Załącznik II dyrektywy 2002/46/WE wymienia jako związki witaminy D dla suplementów diety cholekalcyferol i ergokalcyferol — bez żadnych wymagań co do surowca wyjściowego. W składzie w obu przypadkach stoi „witamina D3 (cholekalcyferol)”; pochodzenie pojawia się tam tylko wtedy, gdy producent dopisze je dobrowolnie. Przy Witaminie D3 10 000 j.m. na rok zostało ono dlatego wciągnięte już do nazwy produktu — „wegańska (z porostów)” — a skład uzupełnia przy substancji przeciwzbrylającej wyraźnie: „sole magnezowe kwasów tłuszczowych (roślinne)”.

Jakie jeszcze formy witaminy istnieją i jak D2 ma się do D3, opisano szczegółowo w Formy witaminy D: D2 czy D3, lanolina czy porost.

K2: odpowiedź jest zwykle już znana

Przy witaminie K2 sprawdzenie jest krótkie. Jako nowy składnik żywności Komisja dopuściła decyzją 2009/345/WE „witaminę K2 (2-metylo-3-all-trans-poliprenylo-1,4-naftochinon)” z Bacillus subtilis natto — zawiesinę olejową zawierającą w przeważającej części MK-7. To fermentacja bakteryjna, a na ten temat wytyczne mówią w punkcie 1.1.1 jedno zdanie, które zamyka pytanie: „Mikroorganizmy (bakterie, drożdże i grzyby) nie są pochodzenia zwierzęcego i w stosownych przypadkach bywają stosowane także w żywności oznaczanej jako «wegańska».” Również rozpowszechniona dziś MK-7 otrzymywana syntetycznie w konfiguracji all-trans nie wnosi surowca zwierzęcego.

Jeden szczegół wart jest mimo wszystko uwagi: podłożem fermentacji jest ziarno soi. Soja należy według załącznika II rozporządzenia (UE) nr 1169/2011 do alergenów podlegających obowiązkowi oznaczania, a to, czy trzeba ją podać w gotowym preparacie, zależy od stopnia czystości surowca. Kto uważa na soję, czyta więc wiersz z alergenami — to inna informacja niż „wegańskie”. Druga postać witaminy K2, MK-4, nie ma tu praktycznie znaczenia; dlaczego, wyjaśnia Witamina K2: MK-7 czy MK-4.

Co jeszcze jest w środku obok witamin

Preparat może zawierać D3 z porostów i fermentowaną MK-7, a mimo to nie być wegański. Miejsca, w których to się przechyla, są zawsze te same:

• Otoczka kapsułki. Kapsułki miękkie są klasycznie z żelatyny, pozyskiwanej z bydła, świń lub ryb. Roślinną alternatywą jest hydroksypropylometyloceluloza, w skrócie HPMC — pochodna celulozy. Nasza Liposomalna witamina D3 + K2 5000 j.m. wymienia ją jako „otoczka kapsułki: hydroksypropylometyloceluloza (HPMC)”. Przy tabletkach pytanie w ogóle nie powstaje.
• Olej nośnikowy. Witamina D jest rozpuszczalna w tłuszczach, krople i kapsułki olejowe potrzebują więc oleju. Zwykle są to olej MCT z kokosa, oliwa albo olej słonecznikowy; problematyczny byłby olej rybi.
• Substancja przeciwzbrylająca. „Sole magnezowe kwasów tłuszczowych” — często określane jako stearynian magnezu — można wytwarzać zarówno z roślinnych, jak i ze zwierzęcych kwasów tłuszczowych. Nazwa tego nie mówi, musi to powiedzieć producent.
• Powłoki i substancje glazurujące. Wosk pszczeli i szelak stoją na liście wegetariańskiej, nie na wegańskiej.
• Formulacje liposomalne. Fosfolipidy pochodzą z reguły z lecytyny słonecznikowej lub sojowej.

Im krótszy skład, tym mniej jest do sprawdzenia — które jeszcze wiersze na opakowaniu liczą się przy porównaniu, opisuje Jak kupić witaminę D3 + K2: etykieta i cena. W naszej Witaminie D3 20 000 j.m. + K2 (MK-7) wegańskiej skład ma cztery pozycje: witamina D3 (cholekalcyferol), witamina K2, substancja wypełniająca celuloza mikrokrystaliczna, substancja przeciwzbrylająca sole magnezowe kwasów tłuszczowych.

Która moc pasuje, to osobne pytanie i z pochodzeniem nie ma nic wspólnego — Witamina D3 + K2: 1000 czy 5000 IU dziennie? przelicza typowe stopnie. A ponieważ tabletkę depot bierze się co kilka dni, warto spojrzeć na moment przyjęcia: Witamina D3 + K2: kiedy i jak ją przyjmować wyjaśnia, dlaczego posiłek liczy się tu bardziej niż godzina.

Znak czy skład?

V-Label i wegański kwiat to znaki prywatne, nie urzędowe. Mimo to są przydatne, bo za nimi stoi sprawdzenie całej receptury — dokładnie to, czego na samym opakowaniu nie da się prześledzić bez trudu. I odwrotnie: brak znaku nie oznacza, że produkt nie jest wegański. Certyfikacja kosztuje, a wielu producentów pisze zamiast tego po prostu „wegańskie” na etykiecie. To oznaczenie nie jest pustym twierdzeniem — musi wytrzymać zestawienie z zacytowanymi wyżej definicjami, inaczej wprowadza w błąd w rozumieniu rozporządzenia o informowaniu konsumentów. Wszystkie moce obok siebie stoją w kategorii witamina D3, preparaty K2 w kategorii witamina K2.

Co może stać na opakowaniu

Dopuszczone oświadczenia zdrowotne zawiera rozporządzenie (UE) nr 432/2012 i odnoszą się one do witaminy, nie do jej surowca. D3 z porostów może więc nosić dokładnie te same co D3 z lanoliny:

• Witamina D pomaga w utrzymaniu zdrowych kości.
• Witamina D pomaga w prawidłowym funkcjonowaniu układu odpornościowego.
• Witamina K pomaga w utrzymaniu zdrowych kości.
• Witamina K pomaga w prawidłowym krzepnięciu krwi.

Suplementy diety nie zastępują zróżnicowanej i zbilansowanej diety ani zdrowego trybu życia.

Częste pytania

Czy witamina D3 z lanoliny jest wegetariańska?

Tak. Wytyczne wymieniają „tłuszcz wełniany/lanolinę pozyskiwaną z wełny żywych owiec” wyraźnie wśród substancji, które mogą znaleźć się w żywności wegetariańskiej. Wegański taki preparat przez to nie jest — surowiec pozostaje pochodzenia zwierzęcego, nawet jeśli nie zabija się dla niego żadnego zwierzęcia.

Czy D3 z porostów to ta sama cząsteczka co D3 z lanoliny?

Tak, w obu przypadkach substancją jest cholekalcyferol. Załącznik II dyrektywy 2002/46/WE wymienia go bez wskazania pochodzenia, a w składzie w obu przypadkach stoi ta sama nazwa. Różnice dotyczą materiału wyjściowego i ceny, nie witaminy.

Czy muszę zwracać uwagę na pochodzenie K2?

Raczej nie. Dopuszczonym w UE źródłem witaminy K jest menachinon w postaci MK-7, a ten pochodzi z fermentacji bakteryjnej albo z syntezy — w obu przypadkach bez surowca zwierzęcego. Uwagę warto zwrócić raczej na oznaczenie „all-trans” i na liczbę mikrogramów.

Czy wystarczy napis „roślinne” na opakowaniu?

Nie. „Na bazie roślin” i podobne sformułowania nie są według wytycznych wyraźnie równoważnymi wskazówkami co do wegańskiego charakteru żywności. Jednoznaczne są tylko słowo „wegańskie”, odpowiedni znak — albo skład przeczytany w całości.

Źródła: wytyczne dotyczące żywności wegańskiej i wegetariańskiej podobnej do żywności pochodzenia zwierzęcego, nowe brzmienie z 10 września 2024 r. (BAnz AT 09.10.2024 B2, GMBl 39/2024, s. 844–848), punkty 1.1.1 i 1.1.2; definicje Konferencji Ministrów Ochrony Konsumentów z 22 kwietnia 2016 r.; rozporządzenie (UE) nr 1169/2011, artykuł 36 i załącznik II; dyrektywa 2002/46/WE, załącznik II w brzmieniu rozporządzenia (WE) nr 1170/2009; decyzja Komisji 2009/345/WE w sprawie wprowadzenia do obrotu witaminy K2 (menachinonu) z Bacillus subtilis natto; rozporządzenie (UE) nr 432/2012; Wang T i in., „Provitamins and vitamins D2 and D3 in Cladina spp. over a latitudinal gradient: possible correlation with UV levels”, Journal of Photochemistry and Photobiology B 62(1–2), 2001 (PubMed 11693362).