Witamina K2: MK-7 czy MK-4 — czym się różnią

Witamina K2 nie jest pojedynczą substancją, lecz grupą: to menachinony, ponumerowane według długości łańcucha bocznego. Praktyczne znaczenie mają dwa z nich, MK-4 i MK-7 — a zachowują się w organizmie tak różnie, że nie da się ich ze sobą przeliczać. MK-7 ma okres półtrwania około 68 godzin; MK-4 znika z krwi w ciągu kilku godzin i w ilości, jaką dostarcza suplement diety, w surowicy w ogóle nie jest wykrywalna. Przy zakupie w Unii Europejskiej sprawa i tak jest w dużej mierze przesądzona: dopuszczonym źródłem witaminy K dla suplementów diety jest menachinon, a pojęcie to jest prawnie zdefiniowane jako głównie MK-7.

Kto zatem zastanawia się, czy MK-4 nie byłaby „lepszą formą", zwykle nie porównuje dwóch opcji, lecz jedną opcję z produktem z importu. To, co na etykiecie rzeczywiście coś mówi, to dwie inne informacje: ilość w mikrogramach i słowo all-trans.

Co oznacza liczba po MK

Wszystkie witaminy K mają ten sam rdzeń chemiczny, pierścień 2-metylo-1,4-naftochinonu. Różni je tylko przyłączony do niego łańcuch boczny:

• Witamina K1 (filochinon) ma łańcuch fitylowy i występuje w zielonych roślinach.
• Witamina K2 (menachinony) ma łańcuch z jednostek izoprenowych. Ich liczba widnieje w nazwie: MK-4 ma cztery, MK-7 ma siedem.

Te trzy dodatkowe jednostki izoprenowe stanowią całą różnicę — i czynią cząsteczkę wyraźnie bardziej rozpuszczalną w tłuszczach. Od tego zależy cała reszta: w 2002 roku Schurgers i Vermeer podali sześciu ochotnikom jednocześnie po 2 µmol K1, MK-4 i MK-9 i śledzili witaminy we frakcjach lipoproteinowych krwi (Biochimica et Biophysica Acta 1570). K1 pozostawała w znacznej mierze związana z frakcją usuwaną przez wątrobę; menachinony znajdowano także w LDL, a MK-4 nawet w HDL. Długołańcuchowa MK-9 utrzymywała się ponadto w krążeniu znacznie dłużej niż K1 czy MK-4.

Okres półtrwania: właściwa różnica

Przy witaminie K okres półtrwania nie jest przypisem, lecz cechą, która dzieli obie formy. Dla MK-7 wyznaczono go w badaniu Schurgersa i współpracowników (Blood 109, 2007): 15 zdrowych ochotników otrzymało K1 i MK-7 razem, obie osiągnęły maksimum w surowicy po czterech godzinach — ale MK-7 opadała potem tylko powoli, z okresem półtrwania około 68 godzin. Przy dalszym przyjmowaniu wartości w surowicy wzrosły siedmio- do ośmiokrotnie.

	Witamina K1	MK-4	MK-7
Łańcuch boczny	fitylowy	4 jednostki izoprenowe	7 jednostek izoprenowych
Maksimum w surowicy	po ok. 4 h	—	po 4–6 h
Okres półtrwania w surowicy	krótki (godziny)	krótki (godziny)	ok. 68 h
wykrywalna w surowicy przy typowych ilościach z suplementów	tak	nie	tak, do 48 h
dopuszczona w UE jako źródło dla suplementów diety	tak (filochinon)	nie wymieniona jako taka	tak (jako menachinon)

Wiersz, na którym rozbija się większość porównań, to czwarty. Sato, Schurgers i Uenishi podali zdrowym kobietom jednorazowo 420 µg MK-4 albo 420 µg MK-7 do śniadania (Nutrition Journal 11, 2012). MK-7 była dobrze wchłaniana, osiągnęła maksimum po sześciu godzinach i była wykrywalna jeszcze po 48 godzinach. MK-4 nie była wykrywalna w surowicy u żadnej uczestniczki i w żadnym punkcie czasowym. Także siedem dni po 60 µg dziennie niczego nie zmieniło, podczas gdy MK-7 istotnie podniosła wartości u wszystkich uczestniczek. Autorzy wnioskują z tego, że MK-4 z pożywienia nie ma udziału w stanie zaopatrzenia w witaminę K, mierzonym stężeniem witaminy K w surowicy.

Co z tego nie wynika

MK-4 nie jest przez to „bez znaczenia", a organizm jej potrzebuje: wszystkie witaminy K mogą być w tkankach przekształcane w MK-4, dlatego przypisuje się jej własne zadania wykraczające poza karboksylację. Tyle że droga do tego najwyraźniej nie prowadzi przez tabletkę z MK-4 — w badaniu na zwierzętach tej samej grupy badawczej ilość MK-4 zbliżona do pokarmowej nie podniosła zawartości MK-4 poza wątrobą, natomiast podanie MK-7 owszem.

Mierzalne efekty MK-4 wykazuje dopiero w całkiem innych ilościach. W badaniu poszukiwania dawki Takeuchiego i współpracowników 500 µg MK-4 dziennie przez dwa miesiące pozostało bez wpływu na karboksylację osteokalcyny, laboratoryjny wskaźnik zaopatrzenia w witaminę K; potrzebne było 1500 µg. Dla MK-7 dla tego samego wskaźnika opisano 45–90 µg dziennie. A tam, gdzie MK-4 rzeczywiście stosuje się jako lek — w Japonii od 1995 roku pod nazwą Glakay — dawka dobowa wynosi 45 mg: 225 razy więcej niż 200 µg z typowego preparatu łączonego, i tylko na receptę.

Pochodzenie: fermentacja kontra tkanka zwierzęca

Obie formy pochodzą też z zupełnie różnych źródeł.

MK-7 powstaje w fermentacji bakteryjnej. Długołańcuchowe menachinony tworzą się, gdy bakterie fermentują żywność — w serze, twarogu i kiszonej kapuście znajdują się MK-7 do MK-9, w wyjątkowo dużym stężeniu w japońskim natto, fermentowanym z nasion soi przy udziale Bacillus subtilis. Właśnie ten szczep widnieje w unijnym zezwoleniu: decyzją 2009/345/WE Komisja dopuściła witaminę K2 (2-metylo-3-all-trans-poliprenylo-1,4-naftochinon) z Bacillus subtilis natto jako nowy składnik żywności — zawiesinę olejową zawierającą przeważnie MK-7 i w mniejszej ilości MK-6. Dziś MK-7 wytwarza się także syntetycznie, w tej samej konfiguracji all-trans.

MK-4 pochodzi natomiast z produktów odzwierzęcych — masła, żółtka, wątroby, drobiu — i powstaje tam, podobnie jak w tkankach człowieka, przez przekształcenie innych form witaminy K. Jako składnik jest syntetyzowana chemicznie.

Dla kupujących wegańsko to konkretny argument: MK-7 uzyskiwana fermentacyjnie jest pochodzenia roślinnego, MK-4 z żywności nie. W preparatach łączonych dochodzi jeszcze witamina D3, pozyskiwana z lanoliny albo z porostów — w pełni roślinna jest na przykład witamina D3 20 000 j.m. + K2 (MK-7) wegańska.

Co w UE w ogóle może trafić do preparatu

To, jakie związki witaminowe wolno stosować w suplementach diety, określa załącznik II do dyrektywy 2002/46/WE w brzmieniu rozporządzenia (WE) nr 1170/2009. Pod hasłem „witamina K" figurują tam dokładnie dwie pozycje: filochinon (fitomenadion) i menachinon. Do tego drugiego dołączony jest przypis i to on zawiera rozstrzygające zdanie: chodzi o menachinon występujący głównie jako menachinon-7 i w mniejszym stopniu jako menachinon-6.

MK-4 nie jest tam wymieniona. Preparat deklarujący MK-4 jako źródło witaminy K znajduje się więc poza tym wykazem — dlatego w kategorii Witamina K2, tu jak w każdym europejskim asortymencie, spotyka się MK-7, a MK-4 przede wszystkim w ofertach z importu. Dla rynku europejskiego wybór między obiema formami został zatem dokonany, zanim czytelnik stanie przed półką.

Co powinno znaleźć się na etykiecie

Ponieważ MK-7 jest przesądzona, sprawdzanie przenosi się na dwie inne informacje. Pierwsza to izomeria: aktywna biologicznie jest wyłącznie forma all-trans i dobre deklaracje to podają. Na liście składników naszej witaminy D3 5000 j.m. + K2 (MK-7) widnieje dlatego „witamina K2 MK7 99,7+% all-trans", a nie samo „witamina K2". Jakie inne dane na opakowaniu rzeczywiście coś mówią, zbiera Jak kupić witaminę D3 + K2: etykieta i cena.

Druga to ilość. Referencyjna wartość spożycia dla witaminy K wynosi 75 µg (rozporządzenie (UE) nr 1169/2011, załącznik XIII); EFSA w swoich wartościach referencyjnych z 2017 roku podaje wystarczające spożycie 70 µg dziennie dla dorosłych, niemieckie towarzystwo żywieniowe (DGE) 60 do 80 µg zależnie od wieku i płci. Godne uwagi jest to, jak EFSA wyprowadza tę wartość: ustala ją wyraźnie tylko dla filochinonu, ponieważ dane o występowaniu, spożyciu, funkcji i zasobach ustrojowych menachinonów są niewystarczające. Własnej wartości referencyjnej dla MK-7 czy MK-4 zatem w ogóle nie ma.

Ilość K2 na tabletkę	Udział w referencyjnej wartości spożycia (75 µg)
25 µg	33 %
100 µg	133 %
200 µg	267 %

Jak te ilości mają się do mocy witaminy D w tej samej tabletce, to osobne pytanie — w skrócie: obie liczby nie są ze sobą sprzężone. Tabletka z 5000 j.m. D3 nie potrzebuje więcej K2 niż tabletka z 4000 j.m.

Dlaczego przy lekach przeciwzakrzepowych forma ma znaczenie

Jest jedna sytuacja, w której dłuższe utrzymywanie się MK-7 nie jest drobiazgiem. Kto przyjmuje leki przeciwzakrzepowe typu kumaryny — fenprokumon, warfarynę, acenokumarol — powinien stosować preparaty z witaminą K wyłącznie po konsultacji z lekarzem; niemiecki federalny instytut oceny ryzyka (BfR) zaleca odpowiednie ostrzeżenie na opakowaniu. Nowsze leki przeciwzakrzepowe, które nie działają przez witaminę K, nie są tym objęte.

Obie formy nie ważą przy tym tak samo. BfR przywołuje dwa badania, w których uczestników ustawiono na wartość INR 2,0, a następnie przez siedem tygodni podawano im rosnące ilości: przy witaminie K1 próg statystycznie wykrywalnego obniżenia INR leżał przy 150 µg dziennie, przy witaminie K2 przy 45 µg — K2 przeciwdziała więc terapii około 3,5 raza silniej. Ze współczynnikiem niepewności około 2 BfR proponuje na tej podstawie maksymalne ilości 80 µg K1 i 25 µg K2 na porcję dzienną; to propozycja, nie obowiązujące prawo. Także autorzy badania nad MK-7 z 2007 roku odnotowali, że preparaty z 50 µg MK-7 dziennie i więcej mogą wpływać na terapię w stopniu klinicznie istotnym. Dla porównania: ze zwykłej diety uczestnicy badania EPIC-Heidelberg przyjmowali medianowo 93,6 µg K1 i 34,7 µg K2 dziennie. Gdzie w całości leżą górne granice, opisuje Przedawkowanie witaminy K2: co warto wiedzieć.

Co wolno napisać na opakowaniu

Dopuszczone oświadczenia zdrowotne zawiera rozporządzenie (UE) nr 432/2012. Dla witaminy K są dwa i tylko w tym brzmieniu:

• Witamina K pomaga w utrzymaniu zdrowych kości.
• Witamina K pomaga w prawidłowym krzepnięciu krwi.

Oba mówią o „witaminie K", nie o formie i nie o długości łańcucha. Preparat może je umieścić, jeśli na porcję dzienną zawiera co najmniej 15 % referencyjnej wartości spożycia, przy witaminie K więc 11,25 µg.

Suplementy diety nie zastępują zróżnicowanej i zbilansowanej diety ani zdrowego trybu życia.

Częste pytania

Czy MK-7 jest lepsza od MK-4?

Przy ilościach spotykanych w suplementach diety MK-7 jest formą, która w mierzalny sposób trafia do krwi — MK-4 w badaniu porównawczym nie była wykrywalna nawet przy 420 µg. Ogólne „lepsza" z tego nie wynika, bo MK-4 w dawce leku to inne pytanie. Dla decyzji zakupowej w handlu europejskim rzadko ma to zresztą znaczenie: dopuszczonym źródłem jest menachinon w postaci MK-7.

Co oznacza „all-trans" na etykiecie?

Menachinon-7 może występować w różnych izomeriach, aktywna jest forma all-trans; udziały cis nic nie wnoszą. Informacja w rodzaju „99,7+% all-trans" jest więc rzeczywistą wiadomością o jakości — i dlatego „all-trans" widnieje już w samym unijnym zezwoleniu dla tej substancji.

Czy MK-7 jest podana na każdym opakowaniu zawierającym K2?

Niekoniecznie. Dopuszczalne jest także samo określenie „menachinon" albo „witamina K" — tak przewiduje zezwolenie z 2009 roku. Kto chce znać dokładną formę, zagląda do listy składników, a nie do tabeli wartości odżywczych.

Czy muszę przyjmować MK-7 wieczorem, skoro tak długo się utrzymuje?

Przy okresie półtrwania około 68 godzin pora przyjęcia niemal nie ma znaczenia — wartości w surowicy pozostają stabilne przez kilka dni. Ważniejszy jest posiłek: witamina K jest rozpuszczalna w tłuszczach. Stronę praktyczną opisuje Prawidłowe przyjmowanie witaminy D3 K2 5000 j.m..

Źródła: dyrektywa 2002/46/WE, załącznik II w brzmieniu rozporządzenia (WE) nr 1170/2009; decyzja Komisji 2009/345/WE w sprawie wprowadzenia do obrotu witaminy K2 (menachinonu) z Bacillus subtilis natto; rozporządzenie (UE) nr 432/2012; rozporządzenie (UE) nr 1169/2011, załącznik XIII; EFSA, Dietary Reference Values for vitamin K (2017); BfR, proponowane maksymalne ilości dodatku witaminy K do żywności, w tym do suplementów diety (2021); wartości referencyjne DGE dla witaminy K; Schurgers LJ i in., Vitamin K-containing dietary supplements: comparison of synthetic vitamin K1 and natto-derived menaquinone-7, Blood 109(8), 2007 (PubMed 17158229); Schurgers LJ, Vermeer C, Differential lipoprotein transport pathways of K-vitamins in healthy subjects, Biochimica et Biophysica Acta 1570(1), 2002 (PubMed 11960685); Sato T, Schurgers LJ, Uenishi K, Comparison of menaquinone-4 and menaquinone-7 bioavailability in healthy women, Nutrition Journal 11:93, 2012 (PubMed 23140417).