Ostropest 20:1 czy 80 %: co mówi etykieta

Na opakowaniach ostropestu plamistego prawie zawsze stoją dwie liczby i regularnie się je myli: proporcja w rodzaju 20:1 oraz wartość procentowa w rodzaju 80 % sylimaryny. Proporcja mówi, ile suszonego owocu kryje się w jednej części wyciągu. Procent mówi, ile sylimaryny kryje się w tym wyciągu. Obie informacje opisują różne rzeczy — i żadna z nich sama w sobie nie mówi, ile sylimaryny trafia ostatecznie do tabletki.

Ta trzecia liczba jest tą, która liczy się przy porównywaniu: miligramy sylimaryny na porcję dzienną. Proporcja i procent wyjaśniają, jak ta liczba powstaje.

Co oznacza proporcja: stosunek surowca do wyciągu

Fachowe określenie to stosunek surowca do wyciągu (DER, drug-extract ratio). „Surowiec" znaczy tu tyle co wysuszony materiał roślinny, w tym wypadku dojrzałe owoce ostropestu. 20:1 oznacza: z 20 kilogramów suszonych owoców powstaje 1 kilogram wyciągu.

Częste są przy tym dwa nieporozumienia:

• 20:1 nie znaczy „dwadzieścia razy mocniejszy". Przy ekstrakcji nie tylko się zagęszcza, coś także ginie. Ile sylimaryny z owocu rzeczywiście trafia do wyciągu, zależy od rozpuszczalnika i od procesu.
• Wyższa proporcja nie jest automatycznie lepsza. Mówi na razie tylko tyle, że użyto więcej surowca. Czy wychodzi z tego więcej pożądanej substancji, to osobna sprawa — i o tym mówi wartość procentowa.

Monografia unijna Komitetu ds. Roślinnych Produktów Leczniczych (HMPC) Europejskiej Agencji Leków wymienia dla owoców ostropestu kilka przetworów obok siebie, każdy z własną proporcją i własnym rozpuszczalnikiem (EMA/HMPC/294187/2013, 5 czerwca 2018):

Przetwór	Stosunek surowca do wyciągu	Rozpuszczalnik
Wyciąg suchy	20–70:1	Aceton
Wyciąg suchy	30–40:1	Etanol 96 % (V/V)
Wyciąg suchy	20–35:1	Octan etylu
Wyciąg suchy	26–45:1	Octan etylu
Wyciąg suchy	36–44:1	Octan etylu
Wyciąg suchy	20–34:1	Metanol 90 % (V/V)
Wyciąg gęsty	10–17:1	Etanol 60 % (V/V)

Rzucają się w oczy dwie rzeczy. Po pierwsze, proporcja prawie nigdy nie jest pojedynczą liczbą, lecz zakresem — zawartość w owocu się waha, więc waha się też ilość potrzebna na kilogram wyciągu. Po drugie, do informacji należy rozpuszczalnik: aceton, octan etylu i etanol wyciągają z tego samego owocu różne ilości. Proporcja bez rozpuszczalnika to zatem tylko połowa informacji.

Co oznacza procent: zawartość sylimaryny

Sylimaryna nie jest pojedynczą substancją, lecz mieszaniną ponad dwudziestu flawonolignanów — przede wszystkim sylibiny A i B, izosylibiny A i B, sylikrystyny i sylidianiny. W suszonym owocu jest ich około 1,3 do 3 %; Farmakopea Europejska wymaga dla surowca „owoc ostropestu plamistego" co najmniej 1,5 % sylimaryny, w przeliczeniu na sylibinę (Ph. Eur. 01/2014:1860).

Dla wyciągu istnieje osobna monografia. Oczyszczony i standaryzowany suchy wyciąg z ostropestu (Ph. Eur. 01/2019:2071) ma według raportu oceniającego EMA nominalną zawartość sylimaryny między 30 a 65 % (m/m), a ilość faktycznie zmierzona musi mieścić się między 90 a 110 % wartości podanej na etykiecie. Dodatkowo przepisany jest skład samej sylimaryny:

Składnik	Udział w sylimarynie
Sylikrystyna + sylidianina	20–45 %
Sylibina A + B	40–65 %
Izosylibina A + B	10–20 %

Na tym polega różnica między „standaryzowanym" a „jakimś wyciągiem": przy wyciągu farmakopealnym ustalona jest nie tylko zawartość całkowita, lecz także wzór poszczególnych substancji. Ważne dla orientacji na półce: suplementy diety nie podlegają tej monografii farmakopealnej. Mogą się na niej wzorować, ale nie muszą — i dlatego spotyka się tam także zawartości spoza zakresu od 30 do 65 %.

Obie liczby razem: rachunek przybliżony

Z proporcji i zawartości w owocu da się oszacować, jaka wartość procentowa jest w ogóle możliwa. Rachunek: proporcja × udział sylimaryny w owocu.

Proporcja	Rachunkowo możliwa zawartość (przy 1,3–3 % w owocu)
10:1	13–30 %
20:1	26–60 %
36–44:1	ponad 47 % (rachunkowo powyżej 100 %)
70:1	rachunkowo znacznie powyżej 100 %

Gdy tylko proporcja daje rachunkowo więcej niż 100 %, rachunku nie należy oczywiście brać dosłownie — pokazuje on tylko, że przy wysokich proporcjach znaczna część sylimaryny ginie w procesie. Przy niskich proporcjach jest odwrotnie: ograniczają one, jak wysoka może być zawartość.

Jak to wygląda w praktyce, pokazują dane rynkowe w raporcie oceniającym EMA (EMA/HMPC/294188/2013). Dla estońskiego produktu leczniczego podano: jedna kapsułka twarda zawiera 167,69 do 206,44 mg natywnego wyciągu suchego (DER 36–44:1, octan etylu), co odpowiada 140 mg sylimaryny. Po przeliczeniu zawartość leży, zależnie od serii, między mniej więcej 68 a 84 % — przy jednym i tym samym produkcie. Stała utrzymywana jest liczba miligramów, a nie procent. Inny preparat z tego samego zestawienia zawiera 40,9 do 56,3 mg wyciągu (35–50:1) z 22,5 mg sylimaryny, czyli od 40 do 55 %.

Dwie metody pomiaru, dwie liczby

Jest jeszcze drugi powód, dla którego wartości procentowe trudno porównywać: zawartość można oznaczyć fotometrycznie (przez reakcję barwną) albo metodą HPLC (chromatograficznie), a obie metody dają dla tej samej próbki różne wyniki. Raport oceniający EMA podaje dla tych samych wyciągów obie liczby obok siebie:

Wyciąg	Fotometrycznie	HPLC
DER 35–40:1, aceton	70 mg	60 mg
Aceton 95 % (V/V)	140 mg	108,2 mg

Wartość fotometryczna leży więc o mniej więcej 17 do 29 % powyżej wartości HPLC. To nie błąd, lecz metoda: reakcja barwna obejmuje także substancje pokrewne, które chromatografia rozdziela i odsiewa. Kto porównuje dwa opakowania, porównuje więc w razie wątpliwości dwie metody — a nie dwie jakości. Jeśli metody nie podano, porównanie dwóch procentów albo dwóch liczb miligramowych niewiele mówi.

Jedna etykieta przeczytana

Nasz własny preparat jest dobrym przykładem do ćwiczeń, bo stoją na nim obie liczby. Zadeklarowany jest wyciąg z nasion ostropestu 20:1 z 80 % sylimaryny, z czego 100 mg sylimaryny na tabletkę, do tego 100 mg inuliny z korzenia cykorii; zalecana jest jedna tabletka dziennie po posiłku.

Czyta się to po kolei tak: 20:1 to proporcja owocu do wyciągu. 80 % to udział sylimaryny w wyciągu. 100 mg to ilość, która z tego trafia do tabletki — i to jest wartość, którą zestawia się z innym produktem. Rachunkowo odpowiada to około 125 mg wyciągu na tabletkę.

To, że 80 % leży powyżej farmakopealnego zakresu od 30 do 65 %, wiąże się z akapitem powyżej: suplementy diety nie podlegają monografii farmakopealnej, a zawartość oznaczona fotometrycznie wypada systematycznie wyżej niż oznaczona metodą HPLC. Która liczba stoi przed nami, ma więc znaczenie — i właśnie dlatego podanie w miligramach jest pewniejszym punktem odniesienia niż procent. Kolejne preparaty do tego samego kontekstu znajdują się w kategorii wątroba.

Czego proporcja nie mówi

Ani stosunek surowca do wyciągu, ani wartość procentowa nie są wypowiedzią o tym, co produkt robi. Dla ostropestu i sylimaryny nie ma żadnego oświadczenia zdrowotnego dopuszczonego na podstawie rozporządzenia (WE) nr 1924/2006; wnioski dotyczące substancji roślinnych od lat pozostają zawieszone. Suplement diety z ostropestem opisuje więc to, co zawiera. Suplementy diety nie zastępują zróżnicowanej i zbilansowanej diety oraz zdrowego trybu życia.

Poza tym pozostaje do uwzględnienia to, co monografia unijna z 2018 roku odnotowuje dla przetworów z owoców ostropestu: nadwrażliwość na rośliny astrowate (Asteraceae) jest przeciwwskazaniem; dla dzieci i młodzieży poniżej 18 lat oraz dla ciąży i karmienia piersią brakuje wystarczających danych.

Częste pytania

Czy wyciąg 80:1 jest lepszy niż 20:1? Nie bez zastrzeżeń. Wysoka proporcja oznacza, że użyto dużo surowca, a nie że wychodzi dużo sylimaryny. Dwa produkty stają się porównywalne dopiero przez miligramy sylimaryny na porcję dzienną — i to tylko wtedy, gdy za obiema liczbami stoi ta sama metoda pomiaru.

Dlaczego na niektórych opakowaniach nie ma żadnej proporcji? Bo przerobiony jest tam nie wyciąg, lecz sproszkowany owoc. Wtedy nie ma czego zagęszczać: 500 mg proszku z ostropestu przy 1,5 % sylimaryny zawiera około 7,5 mg — to inny rząd wielkości niż przy wyciągu, nawet jeśli liczba miligramów na froncie wygląda okazalej.

Czy mogę z proporcji wyliczyć ilość sylimaryny? Tylko jako zgrubną górną granicę. Proporcja × zawartość w owocu (1,3–3 %) daje to, ile może być najwyżej. Ile jest naprawdę, stoi tylko tam, gdzie producent podaje miligramy.

Co znaczy „wyciąg natywny"? Czysty wyciąg bez substancji pomocniczych. Wiele gotowych produktów zawiera dodatkowo nośniki, żeby masę dało się sprasować — określenie „natywny" je wyklucza, dlatego liczba miligramów przy wyciągu natywnym wypada niżej niż przy wyciągu z dodatkiem nośnika.

Źródła: Europejska Agencja Leków, monografia Unii Europejskiej dotycząca Silybum marianum (L.) Gaertn., fructus, EMA/HMPC/294187/2013 (5 czerwca 2018) · Raport oceniający do niej, EMA/HMPC/294188/2013 (z danymi o Ph. Eur. 01/2014:1860, Ph. Eur. 01/2019:2071 oraz danymi rynkowymi państw członkowskich) · Rozporządzenie (WE) nr 1924/2006.