Cynk na skórę, włosy i paznokcie: co wolno napisać

W tym temacie dla cynku dopuszczone są dokładnie trzy zdania i brzmią one dosłownie tak, jak w rozporządzeniu (UE) nr 432/2012:

Cynk pomaga zachować zdrową skórę. Cynk pomaga zachować zdrowe włosy. Cynk pomaga zachować zdrowe paznokcie.

To cały zakres tego, co producent może powiedzieć w Unii Europejskiej. A zdania te mówią co innego, niż sugeruje wiele opakowań: chodzi o zachowanie stanu, który już jest, a nie o poprawę. „Pomaga zachować zdrowe włosy” nie znaczy „więcej włosów”, „pomaga zachować zdrowe paznokcie” nie znaczy „twardsze paznokcie”, a „pomaga zachować zdrową skórę” nie jest wypowiedzią o cerze, porach czy niedoskonałościach. Kto czyta te zdania dokładnie tak, jak stoją, ten zrozumiał różnicę między dopuszczonym oświadczeniem żywieniowym a obietnicą kosmetyczną — i to właśnie na tej różnicy w tym dziale najczęściej rozjeżdżają się decyzje zakupowe.

Warto przy tym wiedzieć, że polska wersja rozporządzenia mówi o „zdrowej” skórze, podczas gdy wersja niemiecka i angielska mówią o skórze „prawidłowej”. Prawnie wiąże wersja w języku, w którym produkt jest sprzedawany — treść oceny naukowej jest we wszystkich wersjach ta sama.

Trzy zdania i skąd się wzięły

Dopuszczone oświadczenia zdrowotne to nie tekst reklamowy, tylko lista. Powstaje tak: EFSA ocenia dane naukowe dotyczące składnika odżywczego i danego działania, Komisja Europejska przejmuje wynik w formie rozporządzenia, a dopuszczone brzmienie trafia następnie do załącznika. Kto od niego odchodzi — choćby wzmacniając wypowiedź — używa w sensie prawnym oświadczenia niedopuszczonego.

Dopuszczone brzmienie	Opinia EFSA	ID
Cynk pomaga zachować zdrową skórę	EFSA Journal 2010;8(10):1819	293
Cynk pomaga zachować zdrowe włosy	EFSA Journal 2010;8(10):1819	412
Cynk pomaga zachować zdrowe paznokcie	EFSA Journal 2010;8(10):1819	412

Włosy i paznokcie mają ten sam numer, ponieważ w pierwotnym wniosku oceniono je łącznie. Wszystkie trzy zdania opierają się na tym samym uzasadnieniu: cynk uczestniczy w tworzeniu białek strukturalnych i w podziale komórek, a skóra, mieszki włosowe i macierz paznokcia należą do tkanek o najwyższym tempie podziałów komórkowych w organizmie. Właśnie dlatego wyraźny niedobór cynku ujawnia się tam najwcześniej.

Co „zachować” znaczy w praktyce

Sformułowanie jest wybrane świadomie. Opisuje, że składnik odżywczy jest potrzebny do prawidłowej funkcji — a nie, że jego większa ilość podniesie tę funkcję ponad stan wyjściowy. Różnicę widać po objawach niedoboru: przy ciężkim niedoborze cynku opisywane są zmiany skórne i rozlane wypadanie włosów, w skrajnym przypadku przy rzadkim dziedzicznym zaburzeniu wchłaniania cynku, czyli acrodermatitis enteropathica (EFSA Journal 2014;12(10):3844). To dowód, że cynk jest tym tkankom niezbędny. Nie jest to dowód, że ktoś o wystarczającej podaży będzie miał gęstsze włosy dzięki większej ilości cynku.

Tę lukę reklama chętnie wypełnia aluzją. Czego jej nie wolno: twierdzić, że istnieje związek z trądzikiem, atopowym zapaleniem skóry, łamliwymi paznokciami czy łysieniem. To są odniesienia do choroby lub stanu chorobowego, a dla nich w przypadku suplementów diety nie ma żadnego dopuszczalnego oświadczenia — niezależnie od tego, co zmierzyły pojedyncze badania.

Dlaczego zdanie na każdym opakowaniu brzmi tak samo

Tu leży najważniejszy punkt praktyczny przy zakupie. Warunek stosowania trzech zdań brzmi w rozporządzeniu: żywność musi być „przynajmniej źródłem cynku”. Źródłem jest produkt zawierający co najmniej 15 % referencyjnej wartości spożycia (rozporządzenie (UE) nr 1169/2011, załącznik XIII). Wartość referencyjna dla cynku wynosi 10 mg dziennie; 15 % z tego to 1,5 mg. W przypadku suplementów diety liczy się dzienna porcja zalecana na etykiecie (dyrektywa 2002/46/WE, artykuł 8 ustęp 2).

1,5 mg. Więcej nie trzeba, żeby te trzy zdania mogły trafić na opakowanie.

Cynk na dawkę dzienną	% RWS	Może nieść te trzy zdania?
1 mg	10 %	nie
1,5 mg	15 %	tak
5 mg	50 %	tak
10 mg	100 %	tak
25 mg	250 %	tak

Opakowanie z 1,5 mg i opakowanie z 25 mg niosą więc to samo zdanie, w tym samym brzmieniu, tym samym stopniem pisma. Oświadczenie z przodu nie mówi nic o ilości w produkcie. Kto chce porównywać, musi przeczytać tabelę wartości odżywczych z tyłu — tam stoi liczba miligramów. I nawet ona jest porównywalna tylko wtedy, gdy odróżni się związek chemiczny od zawartego w nim cynku; która liczba na opakowaniu cynku co oznacza, opisuje Formy cynku: co się liczy na etykiecie.

Cynk nie jest jedynym składnikiem z takim zdaniem

Kto odwróci typowy zestaw „skóra, włosy, paznokcie”, znajdzie tam zwykle od sześciu do dziesięciu substancji. Powodem rzadko jest farmakologia, a zwykle lista: dla kilku składników odżywczych istnieją dopuszczone oświadczenia dotyczące dokładnie tych tkanek, a każdy kolejny składnik obecny w ilości źródła dokłada jedno dozwolone zdanie więcej.

Składnik	Dopuszczone brzmienie (wyciąg)
Cynk	pomaga zachować zdrową skórę / zdrowe włosy / zdrowe paznokcie
Biotyna	pomaga zachować zdrową skórę; pomaga zachować zdrowe włosy
Selen	pomaga zachować zdrowe włosy; pomaga zachować zdrowe paznokcie
Niacyna	pomaga zachować zdrową skórę
Ryboflawina	pomaga zachować zdrową skórę
Witamina A	pomaga zachować zdrową skórę
Miedź	pomaga w utrzymaniu prawidłowej pigmentacji skóry
Witamina C	pomaga w prawidłowej produkcji kolagenu w celu zapewnienia prawidłowego funkcjonowania skóry

Wszystkie sformułowania pochodzą z załącznika do rozporządzenia (UE) nr 432/2012. Godne uwagi jest to, że paznokcie występują tam wyłącznie przy cynku i selenie — rozpowszechniona biotyna formalnie nie ma żadnego oświadczenia paznokciowego, choć jest sprzedawana jako składnik na paznokcie.

U nas zdanie o witaminie A znajduje się na przykład w preparacie Witamina A + E + luteina z 400 µg witaminy A na tabletkę (50 % RWS) — w postaci betakarotenu, który organizm przekształca stosownie do zapotrzebowania.

Co zawiera nasz preparat z cynkiem

Nasz cynk 25 mg + witamina B3 niesie trzy zdania o cynku daleko powyżej progu źródła — 25 mg cynku to 250 % wartości referencyjnej. Zawarta niacyna (25 mg na tabletkę) wnosi własne dopuszczone zdanie o skórze. Pozostałe produkty z cynkiem stoją w kategorii Cynk.

Dlaczego w dwa tygodnie nic nie może się pokazać

Niezależnie od pytania, co daje składnik odżywczy, istnieje biologiczna dolna granica okresu, w którym na włosach i paznokciach w ogóle mogłoby się coś pokazać. Przy zakupie jest ona regularnie niedoceniana.

W pomiarach u 22 zdrowych młodych dorosłych paznokcie u rąk rosły średnio 3,47 mm miesięcznie, a paznokcie u stóp 1,62 mm (Yaemsiri i wsp., J Eur Acad Dermatol Venereol 2010). Paznokieć u ręki ma około 12–15 mm — odnawia się więc całkowicie w mniej więcej cztery do sześciu miesięcy, paznokieć dużego palca u stopy raczej w rok. To, co dziś powstaje przy macierzy, dotrze do czubka najwcześniej w kolejnym kwartale.

Z włosami jest podobnie: włos na głowie rośnie około centymetra miesięcznie, a każdy włos przechodzi kilkuletnią fazę wzrostu, zanim przejdzie w fazę spoczynku trwającą jakieś dwa–trzy miesiące i wypadnie. Włos, który dziś leży w szczotce, zakończył fazę wzrostu wiele miesięcy temu.

Nic z tego nie wynika co do skuteczności — wynika natomiast, że ocena po dwóch czy trzech tygodniach oceną nie jest. Kto chce sprawdzić, powinien myśleć kwartałami i mieć na oku łączną podaż: tolerowana górna granica spożycia cynku wynosi 25 mg dziennie ze wszystkich źródeł razem.

Częste pytania

Czy białe plamki na paznokciach są objawem niedoboru cynku? To najbardziej rozpowszechnione przekonanie w tym temacie i dermatologicznie nie znajduje potwierdzenia. Białe plamki (leukonychia punctata) powstają w przeważającej większości przez drobne urazy macierzy paznokcia — miejsca, w którym paznokieć się tworzy. Ponieważ paznokieć potrzebuje miesięcy, by wyrosnąć, zdarzenie wyzwalające leży daleko w przeszłości i nie jest już pamiętane. Dla związku ze spożyciem cynku czy wapnia nie ma wiarygodnych przesłanek.

Ile cynku potrzeba dla tych trzech oświadczeń? Dla napisów na opakowaniu wystarczy 1,5 mg na dawkę dzienną. Dla samego spożycia niemieckie towarzystwo żywieniowe (DGE 2019) podaje, stopniowane według podaży fitynianów, od 7 do 10 mg dziennie dla kobiet i od 11 do 16 mg dla mężczyzn. Dlaczego pełne ziarno i rośliny strączkowe hamują wchłanianie, opisuje Przyjmowanie cynku: pora, posiłek i odstępy.

Czy cynk pomaga przy wypadaniu włosów? To stwierdzenie nie jest dopuszczone dla suplementów diety, a powód nie jest wyłącznie prawny: wypadanie włosów ma wiele przyczyn, spośród których niedobór cynku jest tylko rzadką. Przy utrzymującym się wypadaniu włosów diagnostyka u lekarza jest krokiem sensowniejszym niż preparat brany na wyczucie.

Czy cynk z zewnątrz działa inaczej niż od środka? Tlenek cynku i pirytionian cynku w maściach, pastach czy szamponach to zastosowania kosmetyczne lub lecznicze i nie mają nic wspólnego z podażą cynku z pożywieniem. Trzy dopuszczone oświadczenia odnoszą się wyłącznie do wchłaniania przez przewód pokarmowy.

Suplementy diety nie zastępują zróżnicowanej i zbilansowanej diety oraz zdrowego trybu życia.