Głóg: herbata, nalewka czy tabletka?

Przy głogu postać preparatu nie jest kwestią wygody. Decyduje o trzech rzeczach: ile rośliny faktycznie zostaje przerobione w ciągu dnia, które składniki w ogóle przechodzą do preparatu i jakiemu prawu produkt podlega. Między dzienną porcją herbaty a dzienną porcją proszku leży — według liczb z monografii unijnej — mniej więcej dziesięciokrotność. Ta sama roślina, ta sama część rośliny i w obu przypadkach zgodnie z przepisami.

Kto zatem porównuje herbatę, krople i tabletki po liczbie miligramów, nie porównuje niczego. Poniższe zestawienie przelicza wszystkie postacie na tę samą wielkość odniesienia: na suszoną roślinę na dzień.

Cztery podstawowe postacie

Wszystkie dostępne w handlu preparaty z głogu można przypisać do czterech grup:

• Rozdrobniona substancja roślinna — cięty liść z kwiatem, w saszetce albo luzem. Zalewa się go wrzątkiem; rozpuszczalnikiem jest woda, a wyciąg powstaje dopiero w filiżance.
• Proszek — ta sama suszona roślina, tylko zmielona i sprasowana w tabletkę albo kapsułkę. Nic się nie wyciąga, połyka się wszystko.
• Postacie płynne — nalewka, wyciąg płynny, sok tłoczony. Rozpuszczalnik (zwykle rozcieńczony etanol) zostaje w produkcie.
• Wyciąg suchy — wyciągnięty cieczą, a potem odparowany. Trafia jako proszek do tabletek i kapsułek, ale jest czymś zupełnie innym niż zmielona roślina.

„Substancja roślinna" znaczy tu po prostu wysuszona część rośliny — termin z farmakopei, nic więcej.

Ile rośliny kryje się w dawce dziennej?

Monografia unijna Komitetu ds. Roślinnych Produktów Leczniczych (HMPC) Europejskiej Agencji Leków dotycząca Crataegus spp., folium cum flore (EMA/HMPC/159075/2014) podaje dla każdego dopuszczonego preparatu dawkę dzienną. Jeśli przeliczyć ją przez odpowiedni stosunek surowca do wyciągu z powrotem na suszoną roślinę, widać dystans między postaciami:

Preparat	Dawka dzienna wg monografii	odpowiada surowcowi na dzień	typowa postać
Napar z rozdrobnionego surowca	1–2 g na filiżankę, do 4× dziennie	do 6 g	saszetka, surowiec luzem
Proszek	570–1750 mg	0,6–1,8 g	tabletka, kapsułka
Wyciąg suchy 4–7:1 (metanol 70 %)	240–900 mg	1,0–6,3 g	tabletka, kapsułka
Wyciąg suchy 4–7,1:1 (etanol 45–70 %)	240–900 mg	1,0–6,4 g	tabletka, kapsułka
Wyciąg suchy 4–5:1 (woda)	750–1000 mg	3–5 g	tabletka, kapsułka
Wyciąg płynny 1:0,9–1,1 (etanol 45 %)	1,68–3,75 g	1,5–4,2 g	krople
Wyciąg płynny 1:2 (etanol 45 %)	5,52 g	2,8 g	krople
Wyciąg płynny 1:19,2–20 (wino słodkie)	16,5 g	0,8 g	buteleczka do picia
Nalewka 1:3,5–4,5 (etanol 35 %)	5,1 g	1,1–1,5 g	krople

Rozpiętość sięga od dobrego pół grama surowca dziennie do sześciu gramów. Oba krańce stoją w tej samej monografii i oba są zgodne z przeznaczeniem — odpowiadają tylko na różne pytania. Napar wyciąga z dużej ilości materiału niewiele, wyciąg suchy daje z niewielkiej ilości materiału stężony wyciąg. Jednego na drugie przeliczyć się nie da.

Liczby dotyczą liścia z kwiatem Crataegus monogyna i C. laevigata. Dla owocu monografii unijnej nie ma — o tym niżej.

Herbata: napar nie wyciąga wszystkiego

Dla naparu monografia podaje 1–2 g rozdrobnionego surowca na 150 ml wrzącej wody, do czterech razy dziennie, najwyżej 6 g. Podręcznikowe źródło Blaschek i wsp. (2011), cytowane w raporcie oceniającym do monografii, podaje około 1,5 g na 150 ml i 10 do 15 minut zaparzania, trzy do czterech razy dziennie. Niemieckie saszetki na rynku zawierają 1,44 g albo 2 g ciętego liścia z kwiatem (EMA/HMPC/159076/2014).

Woda jest słabszym rozpuszczalnikiem niż etanol i stoi to czarno na białym w Farmakopei Europejskiej: od wodnego wyciągu suchego z głogu wymaga się co najmniej 2,5 % flawonoidów ogółem, od wodno-alkoholowego co najmniej 6 %. To, co napar zabiera ze sobą, zależy więc od ilości wody, czasu zaparzania i stopnia rozdrobnienia — trzech wielkości, które w każdej kuchni wypadają inaczej. Dlatego na żadnym opakowaniu herbaty nie ma liczby miligramów dla gotowego naparu; deklaruje się użyty surowiec, nie wynik.

Jak mocno te różnice przebijają się w wyciągu i dlaczego wysoka liczba w stosunku nie znaczy „mocniejszy", jest rozłożone na części w Wyciąg z głogu: co naprawdę znaczy 20:1.

Nalewka i krople: dawkuje się w kroplach, nie w miligramach

Nalewka z monografii ma stosunek 1:3,5–4,5 i jest wytwarzana z etanolem 35 % (V/V); dawka dzienna wynosi 5,1 g. Pewien niemiecki preparat rynkowy przekłada to na trzy razy dziennie 59 kropli przy 35 kroplach na gram. Inne postacie płynne liczą podobnie: trzy razy 30 kropli przy wyciągu płynnym kwantyfikowanym, dwa razy 20 ml przy wyciągu na słodkim winie, trzy razy 50 kropli przy soku tłoczonym.

Wynikają z tego dwie rzeczy. Po pierwsze: wielkość kropli zależy od butelki, pipety, temperatury i kąta trzymania. Liczenie kropli to dobre przybliżenie, nie waga. Po drugie: w nalewkach i wyciągach płynnych jest alkohol — monografia wyraźnie wymaga dla takich preparatów oznakowania etanolu według unijnych wytycznych o substancjach pomocniczych. Z liczb monografii wychodzi, że w dziennej dawce nalewki tkwi z grubsza 1,5 g czystego alkoholu; kieliszek wina zawiera mniej więcej dziesięć razy tyle. Dla większości ludzi bez znaczenia, dla niektórych — ciąża, abstynencja, dzieci — dokładnie powód, by sięgnąć po postać stałą.

Sok tłoczony to przypadek szczególny: pozyskuje się go ze świeżych liści i kwiatów. Świeża roślina składa się w większości z wody, dlatego liczby stosunku przy preparatach ze świeżego surowca nie są porównywalne z tymi dla surowca suszonego.

Tabletka i kapsułka: odmierzone z góry — ale czego?

Przy postaciach stałych odpada liczenie, za to pojawia się inne pytanie: co jest w tabletce — proszek czy wyciąg? Raport oceniający wymienia obok siebie niemiecki preparat z 190 mg proszku na drażetkę (trzy razy dziennie jedna) i litewski z 80 mg wyciągu suchego na tabletkę (trzy razy dziennie jedna do dwóch). Mniejsza liczba stoi tu za większą ilością rośliny: 80 mg wyciągu w stosunku 4–7:1 odpowiada 320 do 560 mg surowca, 190 mg proszku odpowiada 190 mg surowca.

Właśnie dlatego „500 mg głogu" na puszce bez dalszych danych nie jest użyteczną informacją. Porównywalna staje się dopiero z trzema dodatkami: częścią rośliny, stosunkiem i wielkością odniesienia dla liczby miligramów.

Nasz własny preparat Głóg + magnez to tabletka z wyciągiem suchym: wyciąg z owoców głogu w stosunku 20:1, odpowiadający 600 mg proszku z owoców na tabletkę, do tego 56,25 mg magnezu z tlenku magnezu.

Kto szuka wyłącznie określonej ilości magnezu, znajdzie ją w kategorii magnez; produkty z głogiem stoją w kategorii głóg.

Nie każda postać zawiera tę samą część rośliny

Pytanie o postać wisi na części rośliny, i to praktycznie zawsze w tym samym kierunku. Herbata, nalewka i sok tłoczony produkcji europejskiej składają się z reguły z liścia z kwiatem — to ten surowiec, dla którego istnieją monografia unijna, badanie farmakopealne i dopuszczenia do obrotu. Preparaty z owoców pochodzą natomiast często z Crataegus pinnatifida, głogu chińskiego, którego suszone owoce prowadzone są pod nazwą „shanzha" i były tradycyjnie używane przy dolegliwościach trawiennych (Li i wsp., Journal of Ethnopharmacology 2023;301:115819, PubMed 36228891) — także jako napar, tyle że w innej tradycji.

Dla europejskiego surowca owocowego Crataegi fructus nie istnieje ani monografia unijna, ani pozytywna ocena niemieckiej Komisji E; jej monografia z 1994 roku wypadła negatywnie. To nie jest ustalenie dotyczące bezpieczeństwa, lecz wypowiedź o ówczesnym stanie danych.

Produkt leczniczy czy suplement diety

Najwyraźniejsza linia podziału nie biegnie między herbatą a tabletką, lecz między dwiema ramami prawnymi.

Zarejestrowane tradycyjne roślinne produkty lecznicze — najczęściej herbaty, nalewki i tabletki z wyciągiem z apteki — mogą podać wskazanie. Monografia unijna przewiduje dwa: przy przemijających nerwowych dolegliwościach sercowych, po lekarskim wykluczeniu poważnych przyczyn, oraz przy łagodnych objawach napięcia psychicznego i dla wsparcia snu. Podstawą jest wyłącznie wieloletnie stosowanie; rejestracja według dyrektywy 2004/24/WE wymaga 30 lat stosowania, w tym 15 w UE. Ta sama monografia reguluje też czas: jeśli dolegliwości utrzymują się dłużej niż dwa tygodnie, sprawa należy do lekarza.

Suplementy diety podlegają prawu żywnościowemu. Nie mogą podawać wskazania, a dla Crataegus nie ma żadnego oświadczenia zdrowotnego dopuszczonego na podstawie rozporządzenia (WE) nr 1924/2006. Suplementy diety nie zastępują zróżnicowanej i zbilansowanej diety oraz zdrowego trybu życia.

Jedno i drugie może wyglądać z zewnątrz identycznie — ten sam kształt tabletki, ta sama roślina. Różnica stoi na opakowaniu: zarejestrowany produkt leczniczy ma numer rejestracji i ulotkę ze wskazaniem, suplement diety listę składników i zalecaną porcję. Co to znaczy dla momentu i długości przyjmowania, opisane jest w Głóg: kiedy go przyjmować i jak długo.

Częste pytania

Czy herbata jest słabsza niż tabletka? Niekoniecznie. Według liczb z monografii w dziennej porcji herbaty tkwi do 6 g surowca — więcej niż w prawie każdym preparacie stałym. Mniej pewne przy herbacie jest to, ile z tego dociera do filiżanki: zależy to od czasu zaparzania, ilości wody i stopnia rozdrobnienia. Wyciąg suchy nie jest mocniejszy, jest bardziej przewidywalny.

Czy mogę zrobić herbatę z tabletek z głogiem? Nie — i nie miałoby to sensu. Wyciąg w tabletce jest tym wyciągiem, który przy herbacie powstaje dopiero w filiżance; został już wyciągnięty i odparowany. Do tego dochodzą substancje pomocnicze do tabletkowania, które nie są przeznaczone do zalewania wrzątkiem. Kto chce herbaty, potrzebuje ciętego surowca.

Ile alkoholu jest w nalewce? Rozpuszczalnikiem nalewki z monografii jest etanol 35 % (V/V). Licząc z dawki dziennej 5,1 g wychodzi około 1,5 g czystego alkoholu dziennie — zaokrąglone i do czytania wyłącznie jako rząd wielkości. Monografia unijna przewiduje dla preparatów zawierających alkohol odpowiednie oznakowanie; dokładna informacja stoi na konkretnym produkcie.

Dlaczego żadne opakowanie herbaty nie podaje ilości substancji czynnej? Bo ilość w gotowym naparze nie jest ustalona. Deklaruje się to, co zostało użyte — 1,44 g albo 2 g ciętego surowca na saszetkę. Przy wyciągu suchym jest odwrotnie: tam wyciąg jest już gotowy, dlatego da się go zapisać na opakowaniu w miligramach.

Źródła: Europejska Agencja Leków, monografia unijna o Crataegus spp., folium cum flore, EMA/HMPC/159075/2014 (5 kwietnia 2016), rozdziały 2, 3, 4.2 i 4.4 · raport oceniający do niej, EMA/HMPC/159076/2014 (przegląd rynku preparatów niemieckich i litewskich, Blaschek i wsp. 2011, Komisja E 1994) · Farmakopea Europejska, monografia nr 1432 · dyrektywa 2004/24/WE · rozporządzenie (WE) nr 1924/2006 · Li R i wsp., Journal of Ethnopharmacology 2023;301:115819 (PubMed 36228891).