Griffonia simplicifolia: roślina, z której pochodzi 5-HTP

5-HTP w europejskich suplementach diety niemal zawsze pochodzi z nasion jednej rośliny: Griffonia simplicifolia, pnącego krzewu z lasów Afryki Zachodniej i Środkowej. Nasiona zawierają 5-HTP naturalnie w niezwykle dużej ilości — zmierzono 156 mg na gram, czyli około 16 procent masy nasienia, a wartości podawane w piśmiennictwie mieszczą się między 10 a 20 procent (Vigliante, Mannino, Maffei, Molecules 2019). Cała reszta to przetwarzanie: suszenie, mielenie, wyciąganie wodą lub mieszaniną wody i alkoholu, zagęszczanie, suszenie.

W praktyce liczy się przy tym jeden jedyny punkt: „ekstrakt z griffonii" i „5-HTP" to nie ta sama liczba. Ile 5-HTP znajduje się w tabletce, nie mówi ani ilość ekstraktu, ani stosunek ekstrakcji — mówi to wyłącznie informacja o standaryzacji. Ten artykuł przechodzi drogę od rośliny aż do tej jednej linijki na etykiecie.

Roślina: pnący krzew, nie drzewo i nie fasola

Griffonia simplicifolia należy do bobowatych (Fabaceae; w starszym piśmiennictwie zaliczana do Caesalpiniaceae) i bywa sprzedawana pod błędną nazwą Bandeiraea simplicifolia. Baza Useful Tropical Plants opisuje ją za PROTA i Burkillem jako wiecznie zielony, twardodrzewny krzew lub duże pnącze o krótkich, mocnych, zdrewniałych wąsach czepnych, osiągające około trzech metrów wysokości. Rośnie w sawannach trawiastych, na kopcach termitów nizin przybrzeżnych, w zaroślach oraz jako pnącze w lasach wtórnych i galeriowych — występuje od Liberii po Nigerię, a także w Gabonie i Kongu.

Po niemiecku nazywa się ją często „afrykańską czarną fasolą", tak też robią niemieckie organizacje konsumenckie. Nazwa się przyjęła, ale wprowadza w błąd: nie chodzi o fasolę jadalną, lecz o roślinę dziko rosnącą, której nasiona zbiera się jako surowiec.

Dwie osobliwości botaniczne tłumaczą, dlaczego dostawy nie są oczywistością: gatunek zapylany jest przez ptaki, a jeden strąk zawiera tylko jedno do czterech nasion, wyrzucanych balistycznie, czyli na krótki dystans (Cunningham, Brinckmann, Harter, Journal of Ethnopharmacology 2021;278:114202, PubMed 33991640).

Dzisiejsze zastosowanie jest zresztą tym młodszym. Tradycyjnie części rośliny wykorzystywano w Afryce Zachodniej do wyrobu środków owadobójczych, jako paszę, do barwników i zapraw farbiarskich oraz jako patyczki do żucia — ten sam przegląd wymienia te zastosowania.

Co zawierają nasiona

Nasiona są chemicznie wyjątkowo dobrze zbadane. Poniższe zestawienie pochodzi z charakterystyki z 2019 roku i odnosi się do jednego grama nasion (masa sucha):

Związek	Ilość na g	Udział w oznaczonych związkach azotowych
5-HTP (5-hydroksy-L-tryptofan)	156,48 mg	86,5 %
4,5-tryptofanodion	11,87 mg	6,6 %
Hyrtioerektyna B	6,75 mg	3,7 %
3-karboksy-6-hydroksy-β-karbolina	2,69 mg	1,5 %
5-hydroksytryptamina	1,15 mg	0,6 %
Griffonina	0,75 mg	0,4 %
Suma	181,10 mg	100 %

Z tej tabeli daje się odczytać rozpowszechnione nieporozumienie. 5-HTP stanowi 86,5 procent oznaczonych związków azotowych, ale tylko około 16 procent nasienia. Kto wpisze na opakowanie tę pierwszą liczbę, dochodzi do określeń w rodzaju „98 % 5-HTP" — autorzy wyraźnie zwracają uwagę, że takie wartości procentowe powstają wyłącznie wtedy, gdy za punkt odniesienia bierze się same zidentyfikowane związki. Łącznie udział związków azotowych wynosi około 18 procent masy suchej; reszta to przede wszystkim tłuszcze, w których dominują kwas linolowy i oleinowy.

To, że surowiec pochodzi z nasienia, nie znaczy jednak, że gotowy preparat jest wegański — decydują o tym otoczka kapsułki, substancje przeciwzbrylające i powlekające, a nie roślina.

Zbiór i handel: zbiór ze stanu dzikiego, nie plantacje

Surowiec się zbiera, a nie uprawia. Analiza handlowa z 2021 roku odnotowuje, że dzikie stanowiska w Afryce Zachodniej są jedynym komercyjnym źródłem nasion griffonii; pojedyncze próby uprawy w Ghanie, na Wybrzeżu Kości Słoniowej i w Togo są w piśmiennictwie wprawdzie wspominane, ale dla handlu nie mają znaczenia. Dziś eksportuje pięć krajów: Wybrzeże Kości Słoniowej, Ghana, Liberia, Nigeria i Togo.

Skala jest znaczna. Pod koniec lat 80. Ghana wywoziła do Europy 75 do 80 ton nasion — już wtedy gatunek był najważniejszą eksportowaną rośliną leczniczą tego kraju. W latach 2005–2013 kraj opuściło co najmniej 5550 ton, co odpowiada 9,1–13,5 miliarda nasion. Głównym odbiorcą nie jest już dziś Europa, lecz Chiny, gdzie nasiona przerabia się na ekstrakty i odsprzedaje; około 48 procent z nich trafia do Ameryki Północnej.

Czy da się to utrzymać na dłuższą metę, pozostaje kwestią otwartą. Za rośliną przemawiają jej małe wymagania siedliskowe, silne odrastanie po cięciu i występowanie w leśnych obszarach chronionych. Przeciw przemawia sześć punktów, które wymieniają autorzy: szybka utrata powierzchni leśnych, spadek liczebności zapylających ptaków podszytu, zawleczone rośliny konkurencyjne, wypas, sama skala pozyskiwania nasion przy zaledwie jednym do czterech nasion na strąk — a także niszczące metody zbioru, przy których rośliny się ścina, żeby dostać się do strąków.

Od nasienia do ekstraktu

Drogę do gotowego surowca da się opisać krótko: nasiona wysuszyć, zmielić, przesiać, wyciągnąć rozpuszczalnikiem, przefiltrować, zagęścić, wysuszyć. Ile 5-HTP przy tym zostaje, zależy jednak wyraźnie od metody. Badanie porównawcze z 2023 roku zestawiło trzy sposoby (Mannino i wsp., Antioxidants 2023;12(9):1709, PubMed 37760012):

Metoda	Warunki	Wynik dla 5-HTP
Ekstrakcja Soxhleta	70 °C, 300 minut, czyste rozpuszczalniki	najniższa wydajność: 0,65 do 2,41 mg na g
Maceracja	60 godzin, temperatura pokojowa, 50–95 % rozpuszczalnika w wodzie	wysoka wydajność, mało produktu rozkładu
Ekstrakcja mikrofalowa	10 minut, 100 watów, tylko woda	najskuteczniejsza dla związków azotowych

Różnica to nie tylko kwestia ilości. W próbkach ekstrahowanych na gorąco produktu rozkładu, 4,5-tryptofanodionu, było około trzy razy więcej niż samego 5-HTP; w macerowanych na zimno i w ekstraktach mikrofalowych było odwrotnie — tam 5-HTP było od 25 do 90 razy więcej niż produktu rozkładu. Dłużej działające ciepło jest więc wrogiem składnika i właśnie dlatego typowe metody pracują z wodą lub wodnym alkoholem, a nie z gorącem.

Zgadza się to z ramami prawnymi. W katalogu nowej żywności Komisji Europejskiej nasiona griffonii i ekstrakty z nasion zawierające do 30 procent 5-HTP uchodzą za nienowe i mogą być stosowane w suplementach diety. Wyizolowany 5-HTP natomiast — czy to wytworzony chemicznie, czy celowo wyodrębniony z nasion — jest nową żywnością i bez własnego zezwolenia nie może być wprowadzany do obrotu. Organizacje konsumenckie ujmują to tak, że ekstrakty z zawartością powyżej 30 procent 5-HTP nie są w UE dopuszczone. Mocno stężony ekstrakt nie jest tu zatem oznaką jakości, lecz problemem prawnym.

Standaryzacja: która liczba na etykiecie się liczy

Na preparatach z griffonii stoi obok siebie nawet do czterech liczb i znaczą one różne rzeczy:

Informacja	Co opisuje	Co mówi o zawartości 5-HTP
„Ekstrakt z griffonii 100 mg"	ilość ekstraktu	nic — bez standaryzacji nieprzeliczalna
„16:1" (stosunek surowca do ekstraktu)	ile surowca przypadło na jednostkę ekstraktu	nic o zawartości, tylko o wytwarzaniu
„standaryzowany na 12,5 % 5-HTP"	zawartość w ekstrakcie	informacja rozstrzygająca
„5-HTP 12,5 mg na porcję dzienną"	ilość w produkcie gotowym	liczba, którą da się porównać

Ta zasada czytania nie ogranicza się do griffonii: przy każdym standaryzowanym ekstrakcie roślinnym w tym samym miejscu etykiety stoi substancja wiodąca z wartością procentową. Przy ekstrakcie z ashwagandhy jest to „10 % witanolidów", przy griffonii „12,5 % 5-HTP". Wielkość wiodąca się zmienia, rachunek pozostaje ten sam — ilość ekstraktu razy wartość procentowa daje zawartość, a stosunek surowca do ekstraktu nigdy.

Przykład z własnego asortymentu, bo na nim rachunek daje się prześledzić: nasz preparat deklaruje „suchy ekstrakt z nasion griffonii (Griffonia simplicifolia) 16:1 (zawiera 12,5 % 5-hydroksytryptofanu)", a w tabeli wartości odżywczych 12,5 mg 5-HTP na porcję dzienną. Z obu informacji razem wynika rachunkowo ilość ekstraktu około 100 mg na tabletkę. Stosunku ekstrakcji 16:1 nie da się natomiast przeliczyć na miligramy 5-HTP — opisuje on ilość użytego surowca, a nie zawartość.

Drugi składnik, witamina B6, podana jest w ilości 1,6 mg na tabletkę, co stanowi 114 % referencyjnej wartości spożycia według rozporządzenia (UE) nr 1169/2011. Dla niej istnieją — inaczej niż dla 5-HTP — dopuszczone oświadczenia, a w urzędowym brzmieniu mówią one: Witamina B6 pomaga w prawidłowym funkcjonowaniu układu nerwowego, Witamina B6 pomaga w prawidłowym funkcjonowaniu psychologicznym oraz Witamina B6 pomaga w zmniejszeniu uczucia zmęczenia i znużenia (rozporządzenie (UE) nr 432/2012). Dla samego 5-HTP nie dopuszczono w UE żadnego oświadczenia zdrowotnego. Suplementy diety nie zastępują zróżnicowanej i zbilansowanej diety oraz zdrowego trybu życia. Co da się zmierzyć w kwestii przyswajania w organizmie, opisuje 5-HTP: co warto wiedzieć o przyjmowaniu.

Po czym poznać prawdziwy ekstrakt z nasion

Ponieważ wyizolowany 5-HTP jest tańszy w produkcji niż porządnie standaryzowany ekstrakt z nasion, istnieje zachęta do rozcieńczania — i są na to wskaźniki kontrolne. Naturalny ekstrakt z griffonii ma według charakterystyki z 2019 roku stosunek 5-HTP do pozostałych alkaloidów wynoszący około 6:1 do 7:1. Wyższy stosunek wskazuje na inne pochodzenie 5-HTP albo na frakcjonowanie podczas ekstrakcji.

Autorzy sprawdzili to na próbce handlowej reklamowanej jako 95 procent 5-HTP: zmierzono około 65 procent, stosunek alkaloidów 14:1 i około 6 mg na gram tzw. piku E. Ten związek — 1,1′-etylidenobis(L-tryptofan) — powstaje przy produkcji 5-HTP w drodze fermentacji bakteryjnej i w samej roślinie nie występuje; w obu cytowanych tu pracach nie dało się go wykryć w prawdziwych nasionach. Dla potwierdzenia tożsamości botanicznej autorzy zastosowali dodatkowo odcisk genetyczny regionu ITS.

Dla kupujących sprowadza się to do trzech punktów:

• Wartość procentowa powyżej 30 % 5-HTP w ekstrakcie nie jest w UE znakiem jakości, lecz wskazówką, że produkt nie może być wprowadzany do obrotu.
• Porównywalne są tylko miligramy 5-HTP na porcję dzienną, a nie miligramy ekstraktu ani stosunki ekstrakcji — jak bardzo ilości różnią się między preparatami, opisuje Dawkowanie 5-HTP: ile go naprawdę jest w tabletce?.
• W unijnym systemie wczesnego ostrzegania RASFF już w pierwszych pięciu miesiącach 2024 roku pojawiły się cztery powiadomienia dotyczące ekstraktów 5-HTP z nasion griffonii (organizacje konsumenckie) — dotyczą one zwykle towaru z zagranicy i z wysyłki internetowej.

Częste pytania

Czy ekstrakt z griffonii to to samo co 5-HTP? Nie. Ekstrakt z griffonii to surowiec, 5-HTP to zawarty w nim składnik. Dopiero standaryzacja — wartość procentowa albo ilość w miligramach na porcję dzienną — łączy obie liczby ze sobą. Wszystkie warianty z naszego asortymentu znajdują się w kategorii 5-HTP.

Czy griffonię się uprawia, czy zbiera ze stanu dzikiego? Komercyjnie praktycznie wyłącznie zbiera ze stanu dzikiego. Według analizy handlowej z 2021 roku dzikie stanowiska w pięciu krajach Afryki Zachodniej są jedynym źródłem handlu międzynarodowego; próby uprawy istnieją, ale nie pokrywają zapotrzebowania.

Dlaczego na opakowaniu stoi „16:1"? To stosunek surowca do ekstraktu; opisuje, ile surowca przelicza się na jednostkę gotowego ekstraktu. Jest to informacja o wytwarzaniu, a nie o zawartości: bez wartości procentowej standaryzacji nie da się z niej wywieść, ile 5-HTP jest w tabletce.

Dlaczego europejskie preparaty zawierają dużo mniej 5-HTP niż produkty amerykańskie? Ponieważ w UE za nienowe uchodzą tylko nasiona i ekstrakty z nasion do 30 procent 5-HTP. Wyizolowany, mocno stężony 5-HTP potrzebowałby własnego zezwolenia jako nowa żywność. Mniejsza liczba jest następstwem ram prawnych.

Źródła: Vigliante I, Mannino G, Maffei ME, Molecules 2019;24(6):1032 (PubMed 30875930) · Mannino G i wsp., Antioxidants 2023;12(9):1709 (PubMed 37760012) · Cunningham AB, Brinckmann JA, Harter DEV, Journal of Ethnopharmacology 2021;278:114202 (PubMed 33991640) · Katalog nowej żywności Komisji Europejskiej · Rozporządzenie (UE) nr 432/2012 · Rozporządzenie (UE) nr 1169/2011, załącznik XIII · Verbraucherzentrale, „5-Hydroxytryptophan (5-HTP) aus der afrikanischen Schwarzbohne" · Useful Tropical Plants (za PROTA i Burkillem, The Useful Plants of West Tropical Africa).